Cari il ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatında mühüm dəyişikliklərin qeydə alınması, bu prosesin valyuta bazarına da əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərməsi gözlənir. Hadisələrin inkişaf axarı göstərir ki, bu il Azərbaycana daxil olan xarici valyutanın, o cümlədən dolların həcmində əhəmiyyətli artım olacaq. Belə vəziyyət həm də ümumi daxili məhsulun bu il yenidən artım mərhələsinə keçməsini şərtləndirən vacib faktorlardan olacaq. Digər tərəfdən, qeyri-neft sektoru üzrə də artım iqtisadi müstəvidə mühüm dəyişikliklər vəd edir.
İndilikdə isə diqqət çəkən mühüm amillərdən biri neftin qiymətində baş verən artımlardır. Bu gedişlə yaxın tezlikdə dünya bazarında Azərbaycan neftinin qiymətinin 60 dollara çatması gözlənir. Bu da Azərbaycana əlavə gəlirlər gətirərək, dövriyyəyə daha çox xarici valyuta buraxmasını şərtləndirəcək. Qeyd edək ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankının hesablamalarına əsasən, neftin barrelinin qiymətinin 10 dollar artması Azərbaycana əlavə 1,7 milyard dollar vəsait qazandırır. Bununla yanaşı, 2017-ci ildə büdcə siyasətinin sərtləşdirilməsi, fiskmaliyyə xərclərinin azaldılması da prosesə təsir edir. İdxal mallarına tələbatın azalması dolların məzənnəsinin yüksəlməsinin qarşısını alan əsas amillərdən sayılır. Bundan əlavə, Azərbaycanın tədiyyə balansı da son iki rübdə, cüzi də olsa, profisitlə tamamlanır. Lakin əsas faktor qeyri-neft sektorundakı böyümədir. Araşdırmalar göstərir ki, bu il də ümumi daxili məhsulun (ÜDM) istehsalında artım məhz qeyri-neft sektorundakı yüksəlişdən daha çox asılı olacaq. Artıq cari ilin yanvarında məhz qeyri-neft sektoru hesabına ÜDM-nin həcmində artım təmin olunub. Belə ki, 2017-ci ilin yanvarında qeyri-neft sektorunda baş verən 1,5 faizlik böyümə ÜDM istehsalının 0,8 faiz artmasına imkan verib. İqtisadiyyatda qeyri-neft sektorunun payının 50 faizdən çox olması və bu nisbətin getdikcə daha çox böyüməsi ÜDM istehsalının artıq neftdən kənar sahələrdən asılılığını artırmaqdadır. Yəni iqtisadi artım indi daha çox qeyri-neft sektorunun hesabına baş verir.
Rəsmi məlumatlardan belə bəlli olur ki, bu ilin yanvar ayında qeyri-neft sektorunun bütün əksər bölmələrində artım var. Sənayedə istehsal 1 faiz artıb. Burada artımın əsas mənbəyi qeyri-neft sektoru olub. Sənayenin qeyri-neft sektorunda istehsal əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 13 faiz artıb, neft sektorunda isə 1 faiz azalıb. Emal sənayesində isə qeyri-neft sektoru böyük paya sahibdir. Burada istehsalın 26 faizi neft-qaz, qalanı qeyri-neft sektoruna aiddir.
Rəsmi statistikaya əsasən, yanvarda nəqliyyat sektorunda, informasiya və rabitə xidmətlərində, pərakəndə ticarət dövriyyəsində də artım qeydə alınıb. Kənd təsərrüfatı, turizm də ölkəyə böyük gəlir gətirir. Bütün bunlar öz növbəsində maliyyə sahəsinə də təsir göstərir və hesab edilir ki, bu gediş manatın sabitləşməsinə, onun xarici valyutalar qarşısında daha çox dəyər qazanmasına rəvac verəcək. İqtisadçı Fikrət Yusifov bu prosesə neftin qiymətinin daha dinamik təsir göstərəcəyini bildirir. Onun sözlərinə görə, neftin qiymətlərinin bundan sonra necə dəyişəcəyinə heç bir təminat olmasa da, reallıq bundan ibarətdir ki, artıq 8 aya yaxındır onun qiymətlərində baş verən prosseslər pozitivdir. Ekspert bildirib ki, bəlli siyasi motivlərlə ABŞ neftin qiymətlərinin artımına qarşı çıxmasa, qiymətlərin bundan sonra da sabit qalması və bir qədər də artması gözləniləndir: "Hər bir ölkənin milli valyutasının durumu onun iqtisadiyyatının mövcud vəziyyətindən və ixrac imkanlarının səviyyəsindən bilavasitə asılıdır. 2016-cı ilin ikinci yarısından başlayaraq dünya bazarlarında neftin qiymətlərinin müəyyən bir həddə sabitləşməsi baş verdi və bir barrel üçün 50 dollar ətrafında dəyişən qiymətlər ötən ilin dekabrından bu günə qədər artaraq 55 dollar ətrafında dəyişməyə başladı. Buraya OPEK-in neft hasilatını azaltmaqla bağlı son qərarının da müəyyən təsirini əlavə etmək olar. Qiymətlərin bu şəkildə artıb sabitləşməsi neft hasil edən ölkələrin daha çox valyuta gəlirləri əldə etməsi deməkdir. Neftin qiymətlərinin bundan sonra necə dəyişəcəyinə heç bir təminat olmasa da, reallıq bundan ibarətdir ki, artıq 8 aya yaxındır qiymətlərdə baş verən prosseslər pozitivdir. Bu məsələ ilə bağlı hadisələrin sonrakı inkişafı ABŞ-ın yeni admnistirasiyasının aparacağı iqtisadi siyasətdən çox asılı olacaq. Bəlli siyasi motivlərlə ABŞ neftin qiymətlərinin artımına qarşı çıxmasa, qiymətlərin bundan sonra da sabit qalması və bir qədər də artması gözləniləndir".
Ekspert qeyd edib ki, beynəlxalq maliyyə institutları cari ildə və ondan sonrakı illər ərzində dünya iqtisadiyyatında pozitiv meyllərin baş verəcəyini proqnozlaşdırır: "Dünya iqtisadi müstəvisində baş verəcək bu meyllər neft hasil edən ölkələrdə də iqtisadiyyatın normal inkişafını şərtləndirəcək. Belə olduğu halda, bu ölkələrdə milli valyutaların məzənnəsi möhkəmlənərək müəyyən bir səviyyədə sabit qala biləcək". Bu sıraya manat da daxildir və onun məzənnəsinin əhəmiyyətli dərəcədə artması gözlənir.
Tahir TAĞIYEV
