Dünya enerji müstəvisində son günlərin ən çox diqqət çəkən məsələlərindən biri qardaş Türkiyənin qaz qovşağına çevrilməsi istiqamətində atılan addımlardır. Bu məsələ sona kimi həyata keçsə, Türkiyə dünyada qaz qiymətlərinin müəyyən edildiyi əsas məkanlardan biri olacaq. Sözügedən prosesdə Türkiyənin mövqeyinin güclənməsinə təkan verən əsas ölkələrdən biri qismində isə Azərbaycan çıxış edir.
Qeyd edək ki, Azərbaycandan başqa, Rusiya, Türkmənistan kimi öıləklər də öz qazlarını Türkiyə üzərindən dünya bazarlarına çıxarmağa xüsusi diqqət edirlər. Hələ cari ilin oktyabr ayının 12-14-də Moskvada keçirilən “Rusiya Enerji Həftəsi: 2022” Beynəlxalq Forumunda Rusiya prezidenti Vladimir Putin Türkiyədə Avropada qazın qiymətinin müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq mərkəzlərə alternativ ola biləcək yeni qaz qovşağının yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış edib. O, bu məqsədlə Türkiyəyə əlavə qaz kəmərləri çəkməyin lazım gəldiyini və artıq hər iki ölkənin birinci şəxslərinin bu ideyanı dəstəklədiklərini bildirib: “Türkiyədə qaz qovşağı kifayət qədər tez həyata keçirilə bilən real layihədir. Qaz alıcıları həmişə olur, bu, dünyada çox tələb olunan məhsuldur. Qaz ən ekoloji cəhətdən təmiz karbohidrogendir, “yaşıl enerji”yə keçid üçün ideal ilkin enerji mənbəyidir. Mən bilirəm ki, istehlakçılar çoxdur və Rusiya qazını almaq istəyənlər də çoxdur. Türkiyənin Avropaya mümkün tədarük qovşağı kimi seçilməsinə gəlincə, mənə elə gəlir ki, bunu niyə təklif etdiyimiz aydındır. Çünki avropalı tərəfdaşlarla birbaşa işləmək çox çətindir”. Onun sözlərinə görə, Türkiyə ilə işləmək daha asandır, çünki Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan sözün üstündə duran adamıdır: “Razılaşmaq çətin ola bilər, amma razılaşsaq, icra etməyə çalışırıq. Bu birincidir. İkincisi, Qara dənizə nəzarət etmək bizim üçün daha asandır. Bu, çox real layihədir, biz bunu çox tez həyata keçirə biləcəyik”. Məsələ ilə bağlı “Qazprom” ASC-nin Direktorlar Şurasının sədri Viktor Zubkov da Bakıda keçirilən Avrasiya İqtisadi Forumu çərçivəsində jurnalistlərə açıqlamasında Türkiyədəki qaz habının hamıya, o cümlədən Azərbaycana da sərfəli olduğunu diqqətə çatdırıb. Viktor Zubkov, eyni zamanda, bu layihənin sadəcə böyük əhəmiyyətini dərk etməyin və bu məsələ ilə ciddi məşğul olmağın vaxtı çatdığını xatırladaraq, Türkiyənin də bu istiqamətdə həyata keçiriləcək tədbirlərə müsbət münasibətini vurğulayıb. Azərbaycanın energetika nazirinin müavini Elnur Soltanovun sözlərinə görə, əgər bu cür tədarüklər ölkədə fəaliyyət göstərən xarici şirkətlər üçün faydalı olarsa, respublika öz qazını planlaşdırılan qovşağa çatdırmağa hazırdır. E.Soltanov, həmçinin qeyd edib ki, ölkəmizdə “mavi yanacaq” hasilatının əsas payı dövlət şirkəti olan SOCAR-ın deyil, “Şahdəniz” beynəlxalq konsorsiumunun üzərinə düşür: “Bu, bizim üçün yeni təşəbbüsdür və diqqətdə saxlanılır. Azərbaycanda qaz əsasən beynəlxalq konsorsium tərəfindən hasil edilir və SOCAR da bu prosesdə iştirak edir. Lakin bu, BP, “LUKoıl” və İran şirkətlərinin daxil olduğu bir konsorsiumdur və onlar üçün ən vacibi bu layihənin iqtisadi əsaslandırılmasıdır. Bundan mənfəət əldə ediləcəyi sübuta yetirilərsə, tərəflərin layihəyə müsbət münasibəti də heç bir şübhə doğurmur”.
Türkiyənin Energetika Nazirliyi qovşağın tərkibindəki qazpaylama mərkəzinin Trakyada yerləşəcəyini açıqlayıb Qardaş ölkənin energetika naziri Fatih Dönməz Rusiya yanacağının satılacağı yeni qaz qovşağının təfərrüatlarını açıqlayıb. Energetika Nazirliyinin rəhbəri bildirib ki, qovşaq layihəsi çərçivəsində qazpaylama mərkəzi ölkənin Avropa hissəsi olan Trakyada yerləşəcək. Dönməz həmin ərazini yanacaq paylama mərkəzi qurmaq üçün ən əlverişli yer adlandırıb. Elə prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan bir müddət əvvəl bildirmişdi ki, Trakya mərkəz üçün ən uyğun yer hesab olunur. Onun sözlərinə görə, Türkiyənin Energetika Nazirliyi artıq Rusiya tərəfi ilə işə başlayıb. Ərdoğan qaz habı məsələsini Azərbaycanla da müzakirə edəcək. Belə ki, Türkiyə Prezidenti dekabrın əvvəlinə planlaşdırılan Aşqabad səfəri zamanı Azərbaycan və Türkmənistan liderləri ilə ölkəsində qaz mərkəzinin yaradılmasını müzakirə etməyi planlaşdırır. Bu xüsusda Ərdoğan qeyd edib: “Rusiya prezidenti Vladimir Putin və ölkə rəsmiləri Türkiyədə enerji qovşağının yaradılması ilə bağlı artıq bəyanatlar veriblər. Atılması planlaşdırılan addımlar sayəsində Türkiyə təbii qazın paylanması mərkəzinə çevriləcək. Onun yaradılmasının gələn ayın əvvəlində Aşqabad səfəri zamanı Türkmənistan və Azərbaycan prezidentləri ilə müzakirə edilməsi planlaşdırılır. Mən müsbət nəticələrə ümid edirəm”. O qeyd edib ki, Türkiyə hökuməti ölkədə beynəlxalq qaz qovşağı yaratmaq istəyir, onun iştirakçıları bu resursun qiymətlərini müəyyən edəcəklər: “Biz qaz kəmərləri və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ilə bağlı istənilən məsələdə əməkdaşlığa hazırıq. Bu baxımdan biz bir çox ölkələrlə fəal danışıqlar aparırıq: Mərkəzi Asiyadan və Aralıq dənizinədək. Türkiyədə birdən çox oyunçunu bir platformada birləşdirəcək, müqavilələr bağlamağa imkan verəcək və bununla da qaz qiymətlərini formalaşdıracaq qaz bazarı yaratmağa hazırlaşırıq”. Ərdoğan Türkiyə ərazisindən yeddi ixrac qaz kəmərinin keçdiyini, ölkədə iki mayeləşdirilmiş təbii qaz terminalı, iki üzən mayeləşdirilmiş təbii qaz saxlama və qazlaşdırma qurğusu və iki yeraltı qaz anbarı olduğunu xatırladıb. İndi hesab edilir ki, Türkmənistan və Azərbaycan da Türkiyədə qaz habı yaradılmasını dəstəkləyəcəklər. Türkmənistan qazı isə Azərbaycan üzərindən Türkiyəyə çatdırılacaq. Bunun üçün mühüm təşəbbüslər də irəli sürülüb. Ötən ay Tükmənistanın paytaxtı Aşqabadda “Türkmənistan neft və qazı - 2022” beynəlxalq sərgi və konfransında ABŞ-ın “Trans Caspian Resources, Inc”şirkəti Türkmənistan və Azərbaycan arasında 78 kilometrlik “Transxəzər” birıəşdirici qaz kəməri ideyasını təqdim edib. “Trans Caspian Resources, Inc”in məşvərət komitəsinin direktoru Natali Kostello bildirib ki, ideya Türkmənistanın mövcud dəniz platformalarının Azərbaycandakı eyni platformalarla birləşdirilməsindən ibarətdir: “İldə 10-12 milyard kubmetr buraxılış gücündə olan bu qaz kəməri Türkmənistanda hasil edilən qazı “Cənub Qaz Daz dəhlizi”lə birləşdirəcək”. Öz növbəsində, “Türkmənqaz” Dövlət Konserninin rəhbəri Batır Amanov bəyan edib ki, Türkmənistan Avropaya qaz nəql etmək istəyir. Qeyd edək ki, bütün Xəzəryanı ölkələr tərəfindən qəbul edilmiş Xəzərin statusu haqqında Konvensiyaya əsasən, sahilyanı ölkələr arasında boru kəmərinin çəkilişi onların özlərilə razılaşdırılır. Boru kəməri yüksək ekoloji standartlara cavab verməlidir. Türkmənistanda təkcə kəşf edilmiş təbii qaz ehtiyatları 16 trilyon kubmetrdir. Bu da kifayət qədər böyük potensialdır. Bu potensialın Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılmasında Azərbaycan əsas rollardan birini oynayacaq. Rusiya Enerji və Maliyyə İnstitutunun İqtisadiyyat şöbəsinin müdir müavini Sergey Kondratyev Türkiyənin yeganə təbii qaz mərkəzi olacağını bildirib: “Ya Türkiyə Rusiya qazının Avropa sərhədinə qədər tranzit ölkəsi olacaq, ya da Rusiya qazı Türkiyəyə məxsus olacaq və yenidən satılacaq. Birinci imkan reallaşarsa, Ankara tranzit ödənişlərindən ciddi gəlir əldə edə biləcək”. Ucuz qazın Türkiyə iqtisadiyyatına ciddi töhfə verəcəyini deyən Kondratyev Türkiyənin qaz qiymətlərinin müəyyənləşməsində təsirinin ola biləcəyini də vurğulayıb. Türkiyədə qurulması planlaşdırılan təbii qaz mərkəzinin Avropanın qaz xəritəsini də dəyişəcəyini ifadə edən Kondratyev Avropanın iki fərqli bazara bölünəcəyini yazıb. Bir tərəfdən, bahalı Amerika mayeləşdirilmiş təbii qazı və Norveç təbii qazının tədarükünə diqqət yetirən Almaniya, Polşa, Baltikyanı və Skandinaviya ölkələri, digər tərəfdən isə Türkiyə vasitəsilə daha ucuz qaz almaq imkanına malik Balkanlar, Cənubi və Mərkəzi Avropa ölkələri olacaq.
Ramil QULİYEV
