Ukrayna müharibəsi səbəbindən Qərbin enerji şirkətləri ilə də Rusiyanın münasibətlərində ciddi gərginlik müşahidə edilir. Bu vəziyyətdə artıq bir çox Qərb şirkətləri Rusiya ilə işbirliyindən imtina edir. Belə situasiyada şimal qonşumuz digər ölkələr, o cümlədən Azərbaycanla enerji sektorunda işbirliyini dərinləşdirməkdə maraqlı tərəf kimi çıxış edir.
Proseslərin gedişi göstərir ki, Azərbaycan Rusiyanın enerji sektorunda həlledici mövqe sahiblərindən birinə çevrilə bilər. Bu haqda danışamazdan öncə xatırladaq ki, iki həftə əvvəl Bakıda keçirilən XV Verona Avrasiya İqtisadi Forumunda Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) “Rosneft”in həyata keçirdiyi “Vostok Oil” layihəsinə dəvət alıb. “Rosneft”in baş icraçı direktoru, İdarə Heyətinin sədri İqor Seçinin sözlərinə görə, layihənin icrası (geosiyasi vəziyyətə və sanksiyaların təzyiqinə baxmayaraq) əvvəlcədən elan olunmuş qrafik çərçivəsində davam edir: “Biz dostlarımızı, o cümlədən SOCAR-ı bu layihənin iştirakçıları kimi görməkdən şad olarıq”. Tədbirdə iştirak edən SOCAR rəhbəri Rövşən Nəcəf jurnalistlərə bildirib ki, “Rosneft”in “Vostok Oil” layihəsində iştirak təklifinə baxılacaq. Rusiyanın rəsmi qurumlarının məlumatına görə, “Vostok Oil” layihəsi Krasnoyarsk diyarının şimalında 13 neft və qaz yatağının tərkibinə daxil olan 52 lisenziyalı bloku əhatə edir. Hesablamalara görə, onların ehtiyat həcmi 6 milyard tondan çox “Premium” nefti və 2 trilyon kubmetr qazdır. 2030-cu ilədək planlaşdırılan hasilatın təxminən 100 milyon ton təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılır. “Vostok Oil” layihəsinə cəlb olunacaq ümumi investisiyanın 16 milyard dollardan çox olacağı gözlənilir. Burada qeyd edək ki, SOCAR-a gəlir gətirən istənilən layihələr maraqlıdır. Bu, milli maraqlara cavab verir. Hesab edilir ki, profili neft hasilatı və yaxud da emalı olan istənilən şirkət üçün hər hansı bir layihədə iştirak etmək hədəflərdən biri olmalıdır. Bu mənada “Vostok Oil” layihəsində iştirak Azərbaycana böyük miqdarda gəlir gətirə bilər. “Vostok Oil” bu gün Rusiyanın enerji nəhəngi olan “Rosneft”in əsas və eyni zamanda dünyanın ən böyük neft və qaz layihəsidir. “Vostok Oil” layihəsi çərçivəsində “Payaxskoye” və “İççeminskoye” yataqlarından ilk neftin 2024-cü ildə bazarlara çıxacağı gözlənilir. Bu layihə Asiya-Sakit Okean bazarına tədarükün əsas mənbəyi hesab olunur. Bundan əlavə, 2019-cu ildən “Vostok Oil”a 2025-ci ilədək ümumi hasilat gücü ildə 55 milyon tona çata biləcək, dörd yatağı özündə birləşdirən və artıq fəaliyyət göstərən “Vankor” klasteri də daxil edilib. “Vostok Oil” əvvəlcə xarici investorlar üçün cəlbedici idi, ilk təqdimatdan sonra “Rosneft” xarici şirkətlərdən orada iştirak etmək üçün 60-a yaxın təklif alıb. Lakin Qərbin sanksiyalarından sonra onun iştirakçıları tədricən öz paylarını satdılar. Belə ki, “Trafigura” beynəlxalq treyderi özünün 10%-lik payını Honq-Konqda qeydiyyatdan keçmiş “Nord Axis Limited”ə sataraq layihədən çıxıb. Bundan əlavə, neft treyderi “Vitol S.A.” da “Vostok Oil” layihəsindəki 5%-lik payını satmaq niyyətində olduğunu açıqlayıb. “Trafigura” öz payını neçəyə satdığını açıqlamasa da, enerji bazarı ekspertləri bunun kifayət qədər ucuz qiymət olduğunu qeyd edirlər. Xatırladaq ki, “Trafigura” təqribən 7 milyard avro, “Vitol" 3,5 milyard avro payla layihənin bir hissəsinə sahib idi. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, mövcud layihələrdən çıxmaq şirkətlərə milyardlarla ziyan vurub. Eyni zamanda, xarici iştirakçıların ölkəni tərk etməsi “Vostok Oil” layihəsinin həyata keçirilməsi prosesinə heç bir təsir göstərməyib. Belə ki, onun baş direktoru Vladimir Çernovun bəyanatına görə, Qərbin sanksiyaları və iştirakçıların dəyişdirilməsi layihənin reallaşması vaxtına heç bir şəkildə təsir etmir. Onun sözlərinə görə, “Rosneft” ilkin olaraq yerli avadanlıq və materiallara diqqət ayırıb, ona görə də onun həyata keçirilməsində heç bir çətinlik və ya gecikmə olmayacaq. Rusiya Federasiyasının Milli Enerji İnstitutunun baş direktor müavini Aleksandr Frolov hesab edir ki, Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətindən ilk növbədə layihənin maliyyələşdirilməsi tələb olunur. Eyni zamanda, SOCAR burada iştirak etməklə öz resurs bazasını genişləndirəcək ki, bu da Azərbaycanın xarici bazarlarda iştirakını artırmağa imkan verəcək: “Vostok Oil” bu gün dünyanın ən böyük neft layihəsidir. Onun həyata keçirilməsi 2030-cu ilə qədər “qara qızıl” hasilatını 100 milyon tondan çox artıracaq. Belə layihədə iştirak SOCAR-dan maliyyə investisiyaları tələb edəcək, nəticədə şirkət öz resurs bazasını xeyli genişləndirəcək və bu da onun xarici bazarlarda iştirakını artıracaq”.
Milli enerji təhlükəsizliyi Fondunun eksperti, Rusiya Federasiyası Hökuməti yanında Maliyyə Universitetinin müəllimi Stanislav Mitraxoviç hesab edir ki, SOCAR ilk növbədə “Vostok Oil”ə texnologiya deyil, pul gətirə bilər: “SOCAR Azərbaycanın milli resurslarının operatorudur. Yəni şirkət, məsələn, “Shell” və ya “Exxon”dan fərqli olaraq, texnoloji yeniliklər sahəsində o qədər də genişmiqyaslı lider deyil, sadəcə milli resursların operatorudur. Məsələ SOCAR-ın layihədə iştirak etmək istəyib-istəməməsindədir. Seçinin “Rosneft”in SOCAR-ı layihəyə dəvət etməsi barədə sözlərindən sonra Azərbaycan tərəfi bu məsələni araşdıracağını bildirib ki, bu isə məcburi razılıq demək deyil”. Bununla yanaşı, Mitraxoviç dünyanın siyasi və iqtisadi uyğunlaşmalarının dəyişə biləcəyini istisna etmir, ola bilsin ki, o zaman SOCAR layihənin səhmdarı olacaq. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, SOCAR-ın “Vostok Oil”də iştirak edib-etməyəcəyi və hansı payla ona daxil olacağı hələ məlum deyil. Amma layihədə iştirak əlavə dividendlər gətirə və şirkətin qlobal enerji bazarında rolunu gücləndirə bilər. Bundan əlavə, sanksiyalara və xarici investorların ölkəni tərk etməsinə baxmayaraq, bu ilin fevral ayından etibarən “Rosneft”in mənfəəti yalnız artıb. Belə ki, 2022 – ci ilin birinci yarısının nəticələrinə görə, şirkətin gəlirləri 32% - dən çox, xalis mənfəəti 13,1% artıb, borc öhdəlikləri isə 12% azalıb. Eyni zamanda, şirkət karbohidrogen hasilatını 1,5%, maye karbohidrogenləri 7,6%, qaz hasilatını 9,2% artırıb. “Rosneft” “Vostok Oil” layihəsində aparılan kəşfiyyat işləri sayəsində neft ehtiyatlarını da genişləndirə bilib. “Vostok Oil”in cəlbediciliyinə nisbi aşağı karbon izi göstəricisi də əlavə olunur - yataqların işlənməsi zamanı istixana qazı tullantıları oxşar dünya layihələrindən orta hesabla 75% aşağı olacaq ki, bu isə onun karbon izi kompensasiya xərclərini azaldacaq. Bu da layihədə iştirakı Azərbaycan üçün daha cəlbedici edir.
Ramil QULİYEV
