Xanlar Həmid: “Hazırda bütün Rusiya alimləri Zərdüştü ruslaşdırmağa çalışırlar” “Avesta”nın daha çox bizə aidiyyəti var və biz ona sahib çıxmalıyıq”
Zərdüştdən bizə miras qalan qədim “Avesta” insanları işığa, xeyirsevərliyə, yaxşılıqlara, müqəddəsliyə səsləyir. 12 min inək gönü üzərində qızıl hərflərlə yazılan “Avesta” Azərbaycan torpağında yaranıb və buradan da bütün bəşəriyyətə yayılıb.
Qeyd edək ki, qədim, əfsanəvi peyğəmbər Zərdüştə istinad edən müqəddəs kitablar külliyyatı olan “Avesta”nın yazıldığı dili bəzən Midiya dili adlandırırlar. Ərəb işğalları dövründə və sonralar Sasanilər dövrü “Avesta”nın xeyli hissəsi məhv edilib. Qeyd edək ki, “Avesta”nın bizə gəlib çatmış hissələri Getha (Qatlar), Yəsna, Vidivdad (Vəndidad), Yəşt, Xurda Avestadan ibarətdir.
Xalqımızın mədəniyyətini, yaşam tərzini, qədim inancını özündə ehtiva edən “Avesta” hələ tam olaraq dilimizə tərcümə edilməyib. 1995-ci ildə şərqşünas, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi İsmayıl Şəms “Avesta”dan müəyyən parçaları fars dilindən ana dilimizə çevirib. Zərdüşt peyğəmbərin “Avesta”sından bizə çox az məqamlar məlumdur. Belə demək mümkündürsə, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq, şərqşünaslıq elmi hələ “Avesta”nı tam şəkildə tədqiq edərək öyrənməyib, heç onun bizə aid olduğunu da dünyaya çatdıra bilməmişik.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-dramaturq, tərcüməçi Xanlar Həmid “Avesta”nın müəyyən mətnlərini Azərbaycan dilinə çevirib və onun tərcüməsində “Avesta” 2017-ci ildə nəşr edilib. Avestaşünaslıqda yeni bir cığır açan bu tərcümə ədəbi ictimaiyyət və ədəbiyyatşünaslar tərəfindən çox müsbət qarşılanıb.
“Avesta”nı Azərbaycan dilinə tərcümə edən Xanlar Həmid “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, mövcud olan bütün mətnlərlə, o cümlədən də Zərdüştlüyün mövcud olduğu ərazilərlə ətraflı tanışlıqdan sonra o bu kitabı tərcümə edərək çap etdirib.
X.Həmid qeyd etdi ki, bütün mövcud səmavi kitabların hamısında müəyyən qədər “Avesta”dan, Zərdüşt kəlamlarından bəhrələnmələr var.
X.Həmid qeyd etdi ki, o, “Avesta”nın vaxtilə Tacikistanda rus dilində çap olunan variantını dilimizə çevirib: “Mənim tərcüməmdə çap olunan “Avestan”ı alimlər, qələm adamları çox yüksək səviyyədə qəbul ediblər. Alimlər bu tərcümənin Azərbaycan ədəbiyyatı və elmi üçün uğurlu təşəbbüs olduğunu deyirlər”.
X.Həmid bildirdi ki, bu kitabın tərcüməsinə 17 il vaxt sərf edib. Xalqımızın zəngin tarixi irsini, adət-ənənələrini, fəlsəfi fikirlərini özündə əks etdirən möhtəşəm ədəbi abidəni ana dilimizə çevirməsindən sonsuz qürur duyduğunu deyən X.Həmid hesab edir ki, bütün dünya bu abidənin Azərbaycan xalqına məxsus olduğunu və bizim torpaqlarda yarandığını bilməlidir. Onun sözlərinə görə, bu gün “Avesta”ya iddialı olan qüvvələr var ki, biz onlarla mübarizədə aktiv olmalıyıq. “Mən bu kitabı tərcümə edərkən Tacikistanda rus dilində çıxan variantdan istifadə etmişəm. “Avesta”nın fars dilində də variantı var, amma mən rus dilindən çevirmişəm. Rus və fars dillərində olan variantları bir-birındən fərqləndirən cəhətlər yox deyil. Tacikistanda çap olunan “Avesta”nı Sankt-Peterburq Şərqşünaslıq İnstitutunun professoru, Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, hazırda həyatda olan Mixail İvanoviç Steban Kamenskiy tərcümə edib. Milliyyətcə yəhudidir və hazırda sağdır. O, 10 İran dili bilir. Məndən əvvəl “Avesta”dan Yəsnadan 30 səhifə İsmayıl Şəms tərcümə edib. Ondan başqa tərcümə edən olmayıb. İsmayıl Şəmsin özü yazır ki, “Avesta”nı tərcümə etmək çox çətindir. Mən isə Yaştları tərcümə etmişəm. “Avesta” dörd kitab olub. Doğrudan da onu tərcümə etmək çox çətindir. Bu kitabı tərcümə etmək üçün qədim allahların, mələklərin adlarını bilmək lazımdır. Eyni zamanda da tərcümə zamanı Tövrətə, İncilə, Qurana, hind Vedalarına istinad etmək tələb olunur. Yəni onların hamısı haqqında məlumatın olmalıdır ki, “Avesta”nın nə demək istədiyin anlayasan. Zərdüştdə İsa Peğəmbərə, Musa Peyğəmbərə və Məhəmməd Peyğəmbərə bir işarə var. O deyir ki, məndən sonra dünyaya üç xilaskar gələcək”-deyə müsahibimiz bildirdi.
“Xanlar müəllim, Zərdüşt təlimi ilə bağlı indiyə qədər Azərbaycan elminə aydın olmayan nələr var ki, siz onu üzə çıxarmısınız?”-deyə X.Həmiddən soruşduq.
“Zərdüşt deyir ki, Allah məni nə üçün göndərdi? Zərdüşt peyğəmbərdir və onun dini də Allaha bağlı bir dindir. Dünya alimləri onu “Peyğəmbər Zərdüşt” adlandırır. “Avesta”da ictimai qanunlar, cəmiyyətin idarə olunması, Allahla insan arasında münasibət var. Zərduşt xoşbəxtliyə tərif verərək deyir ki, həqiqət ən böyük xoşbəxtlikdir. Allah Zərdüştə deyib: “Mənim bir qapım var, orada da Aşşa dayanıb”. Aşşa da “Avesta dilində həqiqət deməkdir... “Avesta” qədim ariya dilində qələmə alınıb. Ariya dili bizim eramızdan əvvəl VI əsrin ortalarında fars dilinin İran və Şərq mühitində hakim dilə çevrilmişdi, ancaq az sonra Əhəmənilər dövründə ariya dili ümumişlək bir dil kimi öz ömrünü başa vurdu, yalnız "Avesta” mətnlərində qaldı ki, onu da ancaq kahinlər, maqlar oxuyub tərcümə edirdilər. Halbuki, Zərdüşt bir peyğəmbər kimi zühur edərkən bütün İran Şərqində, Əfqanıstanda, Hindistanda, Orta Asiyada, Suriyada ariya dili bütün dialekt və şivələri ilə mövcud idi. Amma bu dil sıxışdırılandan sonra onu başa düşmək çətin və anlaşılmaz olub.
“Avesta”nın daha çox bizə aidiyyəti var və biz ona sahib çıxmalıyıq. Çünki bu gün ona iddialı olanlar çoxdur. Hətta ruslar belə, Zərdüşt Peyğəmbərin və “Avesta”nın onlara aid olduğunu bildirirlər. Təbii, bu iddiaların əsası yoxdur. Ancaq onlar iddia edirlər ki, Zərdüşt Kama çayı sahillərində, Ural dağının ətrafında doğulub yaşayıb. Hazırda bütün Rusiya alimləri bunu sübut etməyə və Zərdüştü ruslaşdırmağa çalışırlar. Rus alimləri Azərbaycanda (Midiyada) doğulan və kökü bizə bağlı olan Zərdüştü nəyin bahasına olursa-olsun özününküləşdirmək istəyirlər. Putin özü çıxışında “biz Zərdüştün övladlarıyıq” deyir... Dünya isə onların iddiasını qəbul etmir. Dünyanın tanınmış alimləri yazırlar ki, Zərdüşt İranda doğulub. İran da qədim Aria torpağının bir hissəsidir. Azərbaycan da, Orta Asiya da, Pakistan da, Hindistan da, Əfqanıstan da, hətta Suriyaya qədər Aria torpağıdır. Zərdüştə sahib çıxmaq istəyənlər çoxdur, ancaq onun əsl sahibi Azərbaycandır, biz Zərdüştə sahib çıxmalıyıq. Şərqdə Zərdüştdən böyük şəxsiyyət yoxdur. Zərdüşt o qədər möhtəşəmdir ki, hətta Mahatma Qandi də ona həsəd aparıb. Bütün peyğəmbərlər də Zərdüştün şinelindən, köynəyindən çıxıblar. Bütün səmavi dinlərə “Avesta”nın təsiri olub. Mən bunu faktlarla deyirəm”.
X.Həmid “Avesta”nın variantlarından birinin Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən hansı səbəbdən yandırılmasına da aydınlıq gətirdi. O qeyd etdi ki, bu, İsgəndərin iranlılara bəslədiyi nifrətin göstəricisidir. “Makedoniyalı İsgəndər İrana nifrət bəslədiyi üçün Avestanın bir variantını yandırdı. O bununla onlardan qisass almaq istəyirdi. Nəticədə isə zərbə bizə dəydi, bizim kitabımızın bir variantı məhv edildi. İsgəndər həm Avestanı anlamadığı, həm də iranlılara nifrət etdiyi üçün “Avesta”nın bir variantını, özü də qızıl hərflərlə yazılan nüsxəsini yandırdı. Herodot yazır ki, yunanlarla iranlıların fərqi nədir. Qeyd edir ki, o dövrdə “Avesta” iranlılara doğru danışmağı öyrədib”.
X.Həmid bizimlə söhbətində, həmçinin, onu da qeyd etdi ki, “Avesta”da Azərbaycanla, buradakı tarixi yerlərlə bağlı kifayət qədər məlumat var. “Bu kitabda Kür, Araz çaylarının və digər yerlərin adı var. Avestaşünaslığın əsası 350 il əvvəl Fransada qoyulub. Bu gün bütün dünya “Avesta”nı araşdırır, axtarır, ancaq bu kitabın bizə aidiyyəti çoxdur”.
Tanınmış ədəbiyyatşünas, tənqidçi Vaqif Yusifli X.Həmidin tərcüməsini yüksək qiymətləndirərək yazır: “Qədim azərbaycanlıların müqəddəs saydığı bir kitab var: "Avesta”. Neçə yüzilliklərdir "Avesta” bəşər mədəniyyətinin əski çağlarda yaratdığı mənəvi sərvət kimi tədqiq olunur, öyrənilir və bu ədəbi abidədə qədim, ulu babalarımızın dini, əxlaqi, ictimai, siyasi, fəlsəfi görüşləri əks olunduğu üçün, daha artıq maraq doğurur. Düz 247 ildir "Avesta” Avropa alimlərinin tədqiqat obyektidir və bu 247 ildə "Avesta” ilə bağlı o qədər həqiqətlər və bir o qədər də müəmmalar meydana çıxıb ki, bu da avestaşünaslıq deyilən müstəqil bir elm sahəsinin meydana çıxmasına səbəb olub. Heç şübhəsiz, bu sırada Azərbaycan alimlərinin də müəyyən xidmətləri olub. Bu sahədə filologiya elmləri doktoru Baloğlan Şəfizədənin "Avesta” ilə bağlı tədqiqatları xüsusilə seçilir. B.Şəfizadə "Zərdüşt, Avesta, Azərbaycan”, "Avesta”, "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (ən qədim dövrlər)” əsərlərində bu problemlərə xeyli dərəcədə aydınlıq gətirib.
"Avesta” Zərdüşt təlimini özündə əks etdirir. Zərdüşt peyğəmbər, islahatçı və zərdüştiliyin banisidir. Avropa alimləri Zərdüştün yaşam dövrünü eramızdan əvvəl XV-XII əsrlərə aid edib, onun dinini bəşər tarixində yeni bir era adlandırıblar. Onun anadan olduğu yer – vətəni haqqında müxtəlif versiyalar mövcuddur. Zərdüştün Azərbaycanda doğulduğunu bildirən alimlərin fikri daha məqbul hesab edilir”.
X.Həmidin “Avesta” mətnini dərk etməyə qabil bir ziyalı olduğunu deyən V.Yusifli bildirir ki, o, bütövlükdə, “Avesta”nın mahiyyətini anlayıb. “Xanlar Həmid Zərdüştün kimliyi barədə məlumat verir, atasının adının Porişasp, anasının adının Dohdo, həyat yoldaşının adının Hvov, oğlanlarının adlarının İsad-vastra, Urvatat-nara, Hvara-çitra, qızlarının adlarının Freni, Poruşista və Triti olduğunu qeyd edir. Çox maraqlı adlardır. Bəs "Avesta” nədən bəhs edir? Xanlar Həmid ilk növbədə adları şərh edir: "Ali Tanrı-Ahura Mazda kainatın yaradıcısıdır. Mazda, Məzda, Mazdə-Ma-maya, yaxud yaradıcı nüvə, başlanğıcdır. Ahura Mazda "Müdrik Tanrı” deməkdir. Zərəhuştra, Zarahuştra, Zaratuştra. Bunlar Aria dillərini əhatə edən bütün ərazilərdə səs, söz, Tanrı, var olan, yolçu anlamını ifadə edirlər. "Avesta”, "Əvesta”. Min illər boyu şifahi şəkildə dildən-dilə keçərək bir şeir toplusu kimi yaranan sənət toplusunun adıdır. Xanlar Həmid "Avesta”da olan digər adların da mənasını aydınlaşdırır və əlbəttə, tədqiqatçılara, onların fikirlərinə istinad edir. Daha sonra müqəddimə müəllifi zərdüştülüyün mahiyyəti barədə söz açır. "Avesta” ayrı-ayrı "Qatlar”dan ibarətdir. Azərbaycan tədqiqatçıları qeyd edirlər ki, "Qatlar” "Avesta”nın ən qədim hissələridir və bilavasitə Zərdüştün qələmindən çıxıb. Dörd ünsür, ulduz və planetlərə insan-Allah surəti vermək, öküzün ruhuna sitayiş, onu qorumaq "Qatlar”dakı dini təfəkkürün məzmununu təşkil edir. Bizim tədqiqatçılar onu da qeyd edirlər ki, "Avesta”da əksini tapan dini baxışın əsasını dualizm təşkil edir. İşıqla qaranlıq, ölümlə həyat, xeyirlə şər, ədalətlə zülm arasında daim mübarizə gedir. Dini aləmdə bu mübarizəni Hörmüzlə Əhrimən arasında gedən konflikt təşkil edir”- deyə V.Yusifli bildirdi.
İradə SARIYEVA
