Sayalı Sadıqova: “Azərbaycan sözü necə yazılırsa, həmin şəkildə də tələffüz edilməlidir” Əkbər Qoşalı: “Azərbaycan sözünün heç bir başqa deyiliş, səsləniş alternativi yoxdur”
Azərbaycan dilinin qaydaları, sözlərin ifadə edilməsi yazı qaydalarında olduğu kimi, şifahi nitqdə də öz səsləniş mahiyyətini qorumalıdır. Ancaq təəssüf ki, bir sıra hallarda, sözlər şifahi nitqdə lazımi səviyyədə ifadə olunmur. Elə sözlər var ki, onların səsləniş və yazılış forması tam uyğun olduğu halda, bəziləri şifahi nitqdə onu öz bildiyi şəkildə ifadə edir.
Məsələn, bizi ən çox narahat edən məqamlardan biri Azərbaycan sözünə şifahi nitqdə sərgilənən səhv yanaşma, yanlış ifadə etmədir.
Çoxlarımız bunu müşahidə edirik ki, bəzi aparıcılar, dövlət məmurları, millət vəkilləri, hətta alimlər belə, Azərbaycan sözünü “Azırbaycan” kimi ifadə edirlər.
Azərbaycan sözü şifahi nitqdə necə ifadə olunmalıdır?
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Terminologiya şöbəsinin müdiri, professor Sayalı Sadıqova bizimlə söhbətində bildirdi ki, Azərbaycan sözünün yazılışı ilə şifahi ifadəsi arasında heç bir fərqlilik yoxdur, bu baxımdan da, bu söz şifahi nitqdə təhrif edilməməlidir. Bəzi insanların Azərbaycan sözünü “Azırbaycan”, “Azarbaycan” kimi tələffüz etdiyini təəssüflə qeyd edən şöbə müdirinin sözlərinə görə, ictimaiyyət qarşısında çıxış edən, auditoriyaya söz demək səlahiyyəti olan şəxslər Azərbaycan sözünü səhv ifadə etməməlidirlər: “Tələffüz qaydalarına uyğun olaraq bu söz Azərbaycan kimi ifadə edilməlidir. Onun şifahi nitqdə “Azırbaycan” kimi səslənməsi doğru deyil. “Azırbaycan” deyənlərin çoxu rus dilində təhsil alan adamlardır, onlar əsasən bu sözü belə ifadə edirlər. Hətta bir qisim insan “Azarbaycan” da deyir, yəni burada 3-cü səs “ə”-dir, “a” deyil. Nitq mədəniyyətində tələffüz qaydaları var. Milli sözlərdə fonetik prinsiplər belədir ki, onu necə tələffüz edirsənsə, o cür də yazılır, o cür də formalaşır. Bu bizim “Orfoqrafiya lüğəti”ndə də öz əksini belə tapıb. Azərbaycan sözü necə yazılırsa, həmin şəkildə də tələffüz edilməlidir. Yəni bu sözün başqa variantı yoxdur”.
S.Sadıqova qeyd etdi ki, ola bilsin, hər kəs sözləri öz dilinə yatan şəkildə ifadə etməyə üstünlük verir, ancaq buna efirdə, mötəbər yerlərdə çıxış edərkən yol verilməməlidir. “Mən inanmıram ki, dilçi, yaxud filoloq Azərbaycan sözünü “Azırbaycan” və ya “Azarbaycan” kimi ifadə etsin. Auditoriya qarşısında çıxış edən, cəmiyyətə söz deyən, fikrini çatdıran adam, kimliyindən asılı olmayaraq, dilimizin tələffüz qaydalarına uyğun olaraq Azərbaycan deməlidir. Onu başqa cür səsləndirmək olmaz. Mən bir dilçi kimi Azərbaycan sözünün səhv tələffüz edilməsinə qarşıyam. Bu söz şifahi nitqdə də olduğu kimi qalmalıdır. Yanlış tələffüz o sözün ədəbi dil qaydasından kənara çıxarılması deməkdir və buna da qətiyyən müsbət yanaşmıram. Buna nitq mədəniyyəti kontekstindən baxanda da düzgün deyil” - deyə S.Sadıqova bildirdi.
Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin şöbə müdiri, Milli QHT Forumu İdarə Heyətinin üzvü, şair-publisist Əkbər Qoşalının fikrincə də Azərbaycan sözünün başqa alternativi yoxdur, bu söz necə yazılırsa, eləcə də tələffüz edilir. Bu sözə şifahi nitqdə müəyyən xoşagəlməz deyiliş tərzinin olduğunu deyən Ə.Qoşalının sözlərinə görə, bu yolverilməzdir: “Azərbaycan sözünün yazılışı ilə şifahi ifadəsi arasında heç bir fərqlilik yoxdur. Vətənimizin, ana dilimizin adı necə yazılırsa, o cür də tələffüz edilir. Azərbaycan sözünün heç bir başqa deyiliş, səsləniş alternativi yoxdur. Bu sözün həm bəzi aparıcılar, həm bəzi dövlət məmurları, millət vəkilləri tərəfindən səhv səsləndirilməsinə mənfi bir hal kimi baxıram. Hesab edirəm ki, bu halın aradan qaldırılması vacib məsələdir”.
İradə SARIYEVA
