Şab­ran­dan Xı­dır Zin­də­yə qə­dər bir­gün­lük yol...

Yol­lar yor­mur ki, ada­mı, ək­si­nə, tə­bi­ət gö­zəl­lik­lə­ri­nə qo­vuş­du­rur. Azər­bay­ca­nın hər ye­ri gö­zəl­dir. San­ki uca Ya­ra­dan bu yur­da kön­lü­nün xoş vax­tın­da qə­ləm çə­kib.

İs­ti­ra­hət gün­lə­rin­də in­san­lar res­pub­li­ka­mı­zın müx­tə­lif yer­lə­ri­nə üz tu­tur, gö­zəl­lik­lər­dən zövq alır, tə­bi­ət­lə qar­daş­la­şır, doğ­ma­la­şır, dur­na göz­lü bu­laq­la­rın su­yun­dan içir, dər­man ha­va­sı­nı ci­yər­lə­ri­nə çə­kir­lər.

Ke­çən həf­tə­nin is­ti­ra­hət gü­nün­də mə­nim də yo­lum Şab­ra­na düş­dü. Şab­ran dağ­lar və ya­şıl me­şə­lər qoy­nun­da yer­lə­şən qey­ri-adi bir di­yar­dır. Doğ­ru­dan da dağ vü­qar­lı in­san­la­rın mə­ka­nı­dır bu­ra. Bu­ra yol­lar dağ­la­rın için­dən sa­lı­nıb. Do­la­ma dağ yol­la­rı ilə Şab­ran kənd­lə­ri­nə qalx­dıq. Za­man­lar olub ki, in­san­lar bu yol­la­rı min əzab-əziy­yət­lə at­la, ulaq­la, hət­ta də­və kar­van­la­rı ilə ke­çib ge­dib. Dağ­lar sev­di­yi in­san­la­ra hər za­man öz qu­ca­ğın­dan yol ve­rib. 

Qeyd edim ki, keç­miş Də­və­çi in­di­ki Şab­ran ra­yo­nu 1930-cu il­də təş­kil edi­lib. 1959-cu il­də Si­yə­zən ra­yo­nu ləğv edi­lə­rək ona bir­ləş­di­ri­lib və ra­yon əra­zi­si ge­niş­lən­di­ri­lib. 1992-ci il­də Si­yə­zən ye­ni­dən on­dan ay­rı­lıb və müs­tə­qil ra­yon olub. Də­və­çi ra­yo­nu 1963-cü il­də ləğv edi­lə­rək əra­zi­si Ab­şe­ron ra­yo­nu­na ve­ri­lib (Də­və­çi və Si­yə­zən şə­hər­lə­ri res­pub­li­ka ta­be­li­yin­də şə­hər ki­mi qa­lıb­lar), 1965-ci il­də ye­ni­dən Də­və­çi adı ilə müs­tə­qil ra­yon olub.

Ra­yo­nun yaş­lı sa­kin­lə­ri ilə söh­bə­tim za­ma­nı mə­lum ol­du ki,

lap əv­vəl­lər Də­və­çi ra­yo­nu­nun adı Də­və­çi­ba­zar olub. Onun bir his­sə­si Qu­ba, bir his­sə­si də Xaç­maz ra­yo­nu­nun tər­ki­bi­nə da­xil imiş.

2010-cu il­də Azər­bay­can Mil­li Məc­li­si­nin qə­ra­rı ilə Də­və­çi ra­yo­nu­nun adı də­yiş­di­ri­lə­rək Şab­ran ad­lan­dı­rı­lıb. Bu vaxt Şab­ra­nın ta­ri­xi şə­hər ol­du­ğu, V əsr­də Sa­sa­ni hökm­dar­lı­ğı tə­rə­fin­dən ya­ra­dıl­dı­ğı, so­vet ha­ki­miy­yə­ti döv­rün­də isə hə­min əra­zi­də ya­ra­dı­lan ra­yo­nun Də­və­çi ad­lan­dı­rıl­dı­ğı əsas gö­tü­rü­lüb.

Qə­dim abi­də­lər di­ya­rı...

Şab­ran ta­ri­xi şə­hər­dir və bu­ra­nın qə­dim ol­du­ğu­nu sü­but edən say­sız fakt­lar, ta­ri­xi-ar­xeo­lo­ji abi­də­lər var. Bu­ra­da yer­lə­şən Pa­dar kən­din­də­ki "Gü­lüs­ta­ni-İrəm" və Şah­nə­zər­li kən­din­də­ki Şab­ran şə­hər yer­lə­ri da­ha çox məş­hur­dur. Əsa­sı V əsr­də qo­yu­lan Şab­ran şə­hər ye­ri dün­ya­nın ən mü­hüm ta­ri­xi abi­də­lə­ri sı­ra­sı­na da­xil edi­lib. Ra­yon mər­kə­zi Şab­ran şə­hə­rin­də Ta­rix-di­yar­şü­nas­lıq mu­ze­yi var. Qa­la­al­tı ku­ror­tu Bö­yük Qaf­qa­zın ətək­lə­rin­də yer­lə­şir. Müa­li­cə­vi əhə­miy­yə­tə ma­lik olan Qa­la­al­tı su­yu çı­xan bu­la­ğın ət­ra­fın­da "Çı­raq­qa­la" uro­lo­ji sa­na­to­ri­ya­sı ti­ki­lib. Bu­ra­da müa­li­cə olu­nan­lar və sa­də­cə is­ti­ra­hə­tə gə­lən­lər qə­dim Çı­raq­qa­la­nın xa­ra­ba­lıq­la­rı yer­lə­şən da­ğın zir­və­si­nə dır­ma­şır­lar. Hə­min zir­və­dən ət­raf kənd­lə­rə və va­di­lə­rə açı­lan mən­zə­rə ada­mı va­leh edir. Ra­yon­da ənə­nə­vi xalq sə­nə­ti olan xal­ça­çı­lı­ğın ənə­nə­lə­ri­ni qo­ru­yub sax­la­yır­lar. "Pi­rə­bə­dil", "Qol­lu Çi­çi", "Hey­ra­tı" tip­li yer­li xal­ça­lar nə­in­ki Azər­bay­can­da, hət­ta onun hü­dud­la­rın­dan kə­nar­da da ge­niş şöh­rət qa­za­nıb. Onu da vur­ğu­la­yım ki, Şab­ran ra­yo­nu Bö­yük Qaf­qa­zın şi­mal-şər­qin­də yer­lə­şir. Rel­ye­fi çox müx­tə­lif­dir. Də­niz sa­hil­lə­rin­dən baş­la­nan dü­zən­lik­lər təd­ri­cən tə­pə­lik­lə­rə, da­ha son­ra me­şə­lə­rə, qa­ya­la­ra və dağ­la­ra çev­ri­lir. Əra­zi neft-qaz (Zağ­lı-Zey­və neft ya­taq­la­rı), çın­qıl, qum, gil və di­gər fay­da­lı qa­zın­tı­lar­la zən­gin­dir. Ra­yon­da, həm­çi­nin, pal­çıq vul­kan­la­rı var.

Zən­gin tə­bi­ət­lə ün­siy­yət...

Fü­sün­kar Şab­ran tə­biə­ti, onun gö­zəl­lik­lə­ri in­sa­nı va­leh edir. Me­şə­lə­rin sa­hə­si 21500 hek­tar­dır. Şab­ran flo­ra­sı və fau­na­sı hə­qi­qə­tən də zən­gin­dir. Şab­ran kən­də­lə­ri­ni, zən­gin me­şə­lə­ri­ni do­laş­dıq­ca, bir an­lıq mə­nə elə gəl­di ki, hə­lə bu­ra­nın tə­biə­ti tam ola­raq el­mi şə­kil­də öy­rə­nil­mə­yib. Çün­ki tə­bi­ət­lə tə­mas in­sa­na da­ha çox in­for­ma­si­ya ve­rir.

Şab­ra­nın zən­gin me­şə­lə­rin­də hey­va­nat alə­mi­nin möv­cud­lu­ğu­nu da sa­kin­lər bil­dir­di. On­lar bu­ra­da ca­na­var, ayı, tül­kü, çaq­qal, por­suq, qa­ban və cey­ran, quş­lar­dan isə qır­qo­vul və kək­lik ki­mi hey­van və quş növ­lə­ri­nin da­ha ge­niş ya­yıl­dı­ğı­nı bil­dir­di­lər. Onu da de­yim ki, res­pub­li­ka­mız­da ən bö­yük şi­rin su­lu Ağ­zı­bir­ça­la (li­man) gö­lü bu ra­yo­nun əra­zi­sin­də­dir. Göl­də ov quş­la­rın­dan qaz, ya­şıl­baş ör­dək və qaş­qal­daq qış­la­yır. No­hur­lar kən­din­dən bir qə­dər ara­lı­da isə bir-bi­rin­dən gö­zəl 7 dağ gö­lü yer­lə­şir. Bir qə­dər ar­xa­ik ada ma­lik olan Də­və­çi şə­hə­ri Ca­mal da­ğı­nın (tə­pə­nin) ətə­yin­də, ya­şıl­lıq­lar qoy­nun­da yer­lə­şir. Məş­hur Neft (nö­yüt) da­ğı ra­yo­nun əra­zi­sin­də­dir.

Şab­ran­da olan­da ha­va çox xoş idi. Yay hə­lə öz ha­ki­miy­yə­ti­ni pa­yı­za ver­mək is­tə­mir. Tə­bii ki, pa­yı­zın baş­la­ma­sı­na hə­lə bir ne­çə həf­tə qa­lıb. Me­şə­lər yam-ya­şıl, su­lar bum-buz.

Qeyd edim ki, Şab­ra­nın dü­zən­lik əra­zi­lə­rin­də əsa­sən is­ti ya­rım­səh­ra və qu­ru çöl iq­li­mi, da­ğə­tə­yi əra­zi­lə­rin­də mü­la­yim is­ti, or­ta və yük­sək dağ­lıq əra­zi­lə­rin­də rü­tu­bət­li so­yuq və dağ tun­dra iq­li­mi ya­yı­lıb.

Bu qə­dim yur­dun kənd­lə­ri...

Onu da vur­ğu­la­yım ki, 2013-cü ilin rəs­mi mə­lu­ma­tı­na gö­rə,   ra­yon əra­zi­sin­də 1 şə­hər və 68 kənd ol­maq­la, 69 ya­şa­yış mən­tə­qə­si yer­lə­şir. Şə­hər əha­li­si 22235, kənd əha­li­si 28945, ümu­mi əha­li sa­yı isə 51180-dir. Bu­ra­da Azər­bay­can türk­lə­ri ilə ya­na­şı, di­gər xalq­la­rın nü­ma­yən­də­lə­ri də ya­şa­yır, fəa­liy­yət gös­tə­rir, kənd tə­sər­rü­fa­tı ilə məş­ğul olur­lar. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, bu­ra­da azər­bay­can­lı­la­rın sa­yı 48254, tat­la­rın sa­yı 1766, türk­lə­rin sa­yı 1390, ləz­gi­lə­rin sa­yı        65, rus­la­rın sa­yı 31, ta­tar­la­rın sa­yı 8, uk­ray­na­lı­la­rın sa­yı 2, di­gər xalq­la­rın sa­yı isə 17 nə­fər­dir.

Ma­raq­lı tə­biə­tə ma­lik olan Şab­ran­da mil­li müx­tə­lif­lik də yük­sək sə­viy­yə­də özü­nü gös­tə­rir. Bu­ra­da in­san­lar çox meh­ri­ban və qo­naq­pər­vər­dir­lər.

Şab­ran­da Ağa­lıq, Ağ­baş, Ay­gün­lü, Bi­li­ci Qor­ğan, Bor­bor, Ça­raq, Çay­qa­ra­qaş­lı, Cey­ran­lı, Çi­nar­lar, Ço­vu­rar, Çöl­quş­çu, Çu­xu­ra­zə­mi, Dağ Bi­li­ci, Daş­lı­ya­taq, Dəh­nə, Düz Bi­li­ci, Əmir­xan­lı, Ərəb­lər, Gən­dov, Gü­ləh, Gü­nəş­li, Ha­cı­is­gən­dər­li, Ha­cı­qa­ra­qaş­lı, Xəl­fə­lər, Xə­lil­li, Xır­da­oy­maq, İz­ma­ra, Kil­var, Kyün­çal, Qa­ra­çay­lı, Qaz­ba­ba­lı, Qə­lə­gah, Qə­rib­lik, Qı­zıl­qaz­ma, Qor­ğan, Ley­ti, Lə­cə­di, Li­man, Mey­tab­lı, Mə­lik­lər, Mol­la­ka­mal­lı, Mum­lu, No­hur­lar, Pa­dar, Pi­rə­bə­dil, Pi­rəm­sən, Rə­him­li, Sar­van, Sin­can­bo­yad, Söh­bət­li, Su­ma­ğa­va,  Qaz­ma, Sur­ra, Şah­nə­zər­li, Tax­ta­lar, Tək­yə, Də­və­çi, Udu­lu, Uqah, Uzun­bo­yad, Üzüm­lü, Və­ləs­li, Ye­lə­kə­sən, Zağ­lı, Zey­və, Zöh­rab­kənd və Zöh­ra­mı ad­lı kənd­lər yer­lə­şir. Kənd­lə­rin ad­la­rı­na bax­saq gö­rə­rik ki, bü­tün ad­lar qə­dim­dir və bir­ba­şa mil­li dü­şün­cə­miz­lə, ta­ri­xi­miz­lə bağ­lı­dır.

Qə­zən­fər Mu­sa­bə­yo­vun evi...

Zöh­ram­lı kən­di­nə get­dik, ora­dan ad­la­yıb Pi­rə­bə­dil kən­di­nə gir­dik. Pi­rə­bə­dil an­caq gö­zəl xal­ça­çı­la­rı və bu­ra­da to­xu­nan qey­ri-adi də­rə­cə­də gö­zəl xal­ça­la­rı ilə məş­hur de­yil. Bu kənd Azər­bay­can ta­ri­xi­nə çox bö­yük şəx­siy­yət­lər bəxş edib. Yo­lu­mu­zun üs­tün­də Azər­bay­can bol­şe­vik­lə­rin­dən olan Qə­zən­fər Mu­sa­bə­yo­vun vax­ti­lə ya­şa­dı­ğı ev gö­rü­nür­dü. Sa­kin­lər bil­dir­di­lər ki, il­lər keç­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, in­qi­lab­çı­nın "qır­mı­zı evi" hə­lə də qo­ru­nur, kən­də yo­lu dü­şən­lər müt­ləq bu evə baş çə­kir­lər. Onu da vur­ğu­la­yım ki, ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim, Azər­bay­can SSR-nin maa­rif üz­rə xalq ko­mis­sa­rı, "Şərq qa­dı­nı" jur­na­lı­nın re­dak­to­ru, maa­rif­çi, Azər­bay­can ta­ri­xi­nin ilk qa­dın ka­bi­net na­zi­ri, xalq əd­liy­yə ko­mis­sa­rı və Ali Məh­kə­mə səd­ri Ay­na Sul­ta­no­va, onun qar­da­şı, SSRİ, ZSFSR və Azər­bay­can SSR-də yük­sək döv­lət və­zi­fə­lə­ri tut­muş döv­lət xa­di­mi Qə­zən­fər Mu­sa­bə­yov da bu kənd­də do­ğu­lub.  

Bəs­tə­kar, pia­no­çu, di­ri­jor, bir çox sim­fo­nik əsər­lə­rin, kan­ta­ta­la­rın, for­te­pia­no əsər­lə­ri­nin mü­əl­li­fi, Azər­bay­can SSR-in xalq ar­tis­ti (1964), Azər­bay­can caz və es­tra­da mu­si­qi­si­nin ba­ni­lə­rin­dən bi­ri To­fiq Qu­li­ye­vin də bu kənd­lə bağ­lı­lı­ğı var. Onun ana­sı Ay­na Sul­ta­no­va və Qə­zən­fər Mu­sa­bə­yo­vun ba­cı­sı­dır. 1938-ci il­də qar­daş-ba­cı gül­lə­lə­nən­də Ba­kı­da ya­şa­yan Qu­li­yev­lər ai­lə­si də ol­ma­zın əzab­lar çək­di­lər. İn­qi­lab da­hi­lə­ri­nin baş­la­rı­na gə­ti­ri­lən mü­si­bət­lər on­la­rın ya­xın­la­rı­nın da hə­ya­tı­nı təh­lü­kə al­tın­da qoy­muş­du.

Tu­rizm üçün əl­ve­riş­li yer - Əh­məd bu­la­ğı...

Pi­rə­bə­dil­dən ay­rı­lıb üzü Zey­və kən­di­nə, ora­dan da ke­çib Əh­məd bu­la­ğı de­yi­lən əra­zi­yə get­dik. Qar­şı­mız­da bö­yük me­şə mas­si­vi açıl­dı. Bu­ra­da ha­va tam baş­qa idi. Əh­məd bu­la­ğı­nın diş göy­nə­dən su­yu, saf ha­va­sı hə­qi­qə­tən də mə­ni və ai­lə üzv­lə­ri­mi duy­ğu­lan­dır­dı. Azər­bay­ca­nın gö­zəl­lik mə­kan­la­rın­dan bi­ri­dir bu­ra. Be­lə gö­zəl mə­ka­na tu­rist­lə­rin axın et­mə­mə­si hə­qi­qə­tən də tə­əc­cüb do­ğur­du. Me­şə­lər qoy­nun­da yer­lə­şən Əh­məd bu­la­ğı­na an­caq bu­ra bə­ləd olan adam­lar ge­dib is­ti­ra­hət edir­lər. An­caq bu­ra­da ge­niş sə­viy­yə­də tu­riz­min in­ki­şa­fı­na bö­yük eh­ti­yac var. Yax­şı olar­dı ki, tu­rizm üçün əl­ve­riş­li olan bu mə­kan ya­xın gə­lə­cək­də tu­rist­lə­rin küt­lə­vi axın et­di­yi mə­ka­na çev­ril­sin. Ümid edi­rik ki, be­lə də ola­caq. Çün­ki bu­ra­da tu­rist­lə­ri ma­raq­lan­dı­ran çox şey var. Bu me­şə­də cır mey­və­lə­rin, de­mək olar ki, bü­tün növ­lə­ri var. Yal­nız al­ça­nın 6-7 nö­vü­nə rast gəl­dik, me­şə baş­dan-ba­şa qoz-fın­dıq, əz­gil, me­şə al­ma­sı və ar­mu­du, mür­də­şə, zo­ğal, pa­lıd, və­ləs, fıs­dıq ağac­la­rı ilə zən­gin­dir. Bö­yür­ti­kan kol­la­rı­na me­şə­nin hər ye­rin­də rast gəl­mək müm­kün­dür. Sə­rin və bö­yük me­şə­də say­sız tə­bii bu­la­ğa rast gəl­dik. Bu bu­laq­la­rın su­yu, sö­zün əsl mə­na­sın­da, dər­man­dır. Ma­mır bas­mış daş­lar və ağac­lar me­şə­yə ay­rı bir gö­zəl­lik bəxş edir.

Əh­məd bu­la­ğı de­yi­lən əra­zi­dən çı­xıb Gil­var de­yi­lən tə­rə­fə üz tut­duq. Onu da vur­ğu­la­yım ki, bu­ra­nın çox gö­zəl, ha­mar yo­lu var. Yol­lar as­falt­la ör­tü­lüb. Bu da o de­mək­dir ki, Azər­bay­can döv­lə­ti an­caq Ba­kı­ya de­yil, böl­gə­lə­rə də xü­su­si əhə­miy­yət ve­rir. Uc­qar dağ kənd­lə­ri­nin in­fras­truk­tu­ru­nun dü­zəl­mə­si­nə, bu­ra­da əha­li­nin qay­ğı­sız ya­şa­ma­sı­na döv­lət şə­ra­it ya­ra­dır. İn­san­lar əkin-bi­çin­lə, bağ­çı­lıq­la, bos­tan­çı­lıq­la, mal­dar­lıq­la, xal­ça­çı­lıq­la məş­ğul olur.

Ça­yı ke­çib Zöh­na­mı­ya qa­yı­dar­kən yo­lüs­tü Fın­dıq­lı bu­laq de­yi­lən əra­zi­yə də baş çək­dik. Bu­ra da cən­nə­tin bir par­ça­sı­dır. Me­şəa­ra­sı yol­la irə­li­lə­mə­yin özü də ada­ma baş­qa cür zövq ve­rir. Me­şə­lə­rin ara­sın­da in­san özü­nü da­ha qay­ğı­sız və təh­lü­kə­siz hiss edir. Tə­bi­ət ada­mı həm də qo­ru­yur axı. Zöh­na­mı­dan da ay­rı­lıb Ba­kı­ya üz tut­duq. Yo­lüs­tü Si­yə­zən əra­zi­sin­də, Xə­zər də­ni­zi­nin ya­xın­lı­ğın­da yer­lə­şən, qə­dim zi­ya­rət mə­ka­nı olan Xı­dır Zin­də pi­ri­nə - Beş­bar­ma­ğa qalx­dıq.

Xı­dır Zin­də ay­rı bir aləm­dir...

Xı­dır Zin­də pi­ri və ya Xı­zır Zin­də pi­ri, qeyd et­di­yi­miz ki­mi, Si­yə­zən ra­yo­nu əra­zi­sin­də, Beş­bar­maq da­ğı ətə­yin­də yer­lə­şir. Biz ora­da olar­kən Xı­dır Zin­də pi­ri­nə gə­lən­lə­rin sa­yı­nın çox ol­du­ğu­nu gör­dük. Bu­ra in­san­la­rın bö­yük bir qis­mi zi­ya­rət, di­gər qis­mi isə gə­zin­ti, ma­raq məq­sə­di­lə gə­lir. Hət­ta tu­rist­lər də bu­ra axın edir­lər.

Onu da vur­ğu­la­yım ki, zi­ya­rə­tə gə­lən­lə­rin ço­xu öz­lə­ri ilə hey­van (qo­yun-qu­zu) gə­ti­rir və pi­rin ətə­yin­də­ki çö­kək­lik­də on­la­rı qur­ban­lıq ki­mi kə­sir­lər.

Beş­bar­maq da­ğı­nın zir­və­si­nə qalx­maq çox çə­tin­dir. İn­san­lar bu çə­tin­li­yə, əziy­yə­tə bax­ma­ya­raq, pil­lə­kən­lər­lə aram-aram zir­və­yə qal­xır, pi­rin ağ­zın­da və yu­xa­rı­da qo­yu­lan nə­zir qu­tu­la­rı­na nə­zir atır­dı­lar. Onu da de­yim ki, qa­ya üzə­rin­də müx­tə­lif in­ter­val­lar­da də­mir pil­lə­kən­lər qo­yu­lub, la­kin bu pil­lə­kən­lər en­siz­dir və iti bu­caq al­tın­da ol­du­ğu üçün, qal­xıb-en­mək üçün təh­lü­kə ya­ra­dır. Ki­çik bir eh­ti­yat­sız­lıq fa­ciə ilə nə­ti­cə­lə­nə bi­lər. Am­ma bu­nun­la be­lə, in­san­lar ürək­lə­rin­də Al­lah sev­gi­si və inan­cı ilə bu zir­və­yə qal­xır, nə­zir-ni­yaz ve­rir­lər.

Qeyd et­di­yi­miz ki­mi, Xı­dır Zin­də pi­ri həm də Beş­bar­maq ad­la­nır. Ora­da olar­kən pir­də iş­lə­yən adam­lar bi­zə mə­lu­mat ver­di ki, Ab­bas­qu­lu ağa Ba­kı­xa­no­vun ta­ri­xi­mi­zin əvəz­siz qay­naq­la­rın­dan olan məş­hur "Gü­lüs­ta­ni-İrəm" ki­ta­bın­da yaz­dı­ğı­na gö­rə, "Qu­ran­da adı­çə­ki­lən Məc­mə­ül-bəh­reyn, yə­ni iki də­niz qov­şa­ğı Şir­van vi­la­yə­tin­də olub. Mu­sa və Xı­zır pey­ğəm­bər­lə­rin səx­rə­si (qa­ya­sı) də or­da­dır. Adı­na və əla­mət­lə­ri­nə gö­rə bu qa­ya Xı­zır Zin­də ola bi­lər və hə­min Xı­zır Zin­də xalq tə­rə­fin­dən Xı­dır Zin­də şək­lin­də tə­ləf­füz olu­nur".

Xı­zır Zin­də adı­nın tər­ki­bin­də­ki "zin­də" sö­zü "sağ", "di­ri" an­la­mın­da­dır ki, bu da qə­dim Şərq folk­lo­run­da tez-tez adı­çə­ki­lən "abi-zəm­zəm" - "di­ri­lik su­yu" iç­miş Xı­dır (Xı­zır) pey­ğəm­bə­rə işa­rə­dir. Ona gö­rə də bə­zi ta­ri­xi mən­bə­lər­də Si­yə­zən böl­gə­si­nin əra­zi­sin­də, Xə­zər də­ni­zi­nin sa­hi­lin­də Beş­bar­maq ad­lı beş çıl­paq zir­və­dən iba­rət olan da­ğa xalq ara­sın­da "Xı­zır Zin­də ba­ba" və ya­xud "Xı­dır Zin­də da­ğı" da de­yi­lir. Beş­bar­maq sö­zü ilə bağ­lı mən­bə­lər­də də müx­tə­lif fi­kir­lər, rə­va­yət­lər do­la­şır.

Üç qar­da­şın əf­sa­nə­si...

Beş­bar­maq sö­zü­nün kö­kü­nə gə­lin­cə, qeyd edək ki, xalq eti­mo­lo­gi­ya­sın­da "baş bar­maq" bö­yük qar­daş mə­na­sın­da­dır. Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın qərb his­sə­sin­də, Ba­kı-Şa­ma­xı yo­lu­nun cə­nu­bun­da yer­lə­şən Üç­tə­pə da­ğı "üç qar­daş", Beş­bar­ma­ğın qar­şı­sın­da, də­niz­də yer­lə­şən qa­ya isə dör­dün­cü qar­daş­dır. Ta­ri­xi mən­bə­lər­də adı­çə­ki­lən "Mu­sa qa­ya­sı" da odur.

Bö­yük Azər­bay­can səy­ya­hı Əb­dül­rə­şid əl-Ba­ku­vi ya­zır ki, Qu­ra­nın "Əl-Kəhv" (Ma­ğa­ra) su­rə­sin­də söh­bət açı­lan Mu­sa və Xı­zır pey­ğəm­bər­lə­rə aid he­ka­yət bu yer­lər­də baş ve­rib.

Mu­sa­nın xid­mə­tin­də olan Yu­şə ibn Nu­sun ye­mə­yə gö­tü­rüb son­ra yad­dan çı­xar­dı­ğı ba­lıq iki də­ni­zin qo­vuş­du­ğu bu yer­də su­ya atı­lıb di­ril­miş­di...

Onu da vur­ğu­la­yım ki, Xə­zər də­ni­zi­nə aid Ka­ta­lo­ni­ya (İs­pa­ni­ya­da ta­ri­xi vi­la­yət) xə­ri­tə­sin­də (1375-ci il) "Beş­bar­maq" - Bar­maq, döv­rü­nün ta­nın­mış ali­mi, XVI əsr­də Al­ma­ni­ya­da olan xır­da feo­dal döv­lət­lə­rin­dən bi­ri­nin - Qolş­ti­ni­ya her­so­qu­nun sa­ra­yın­da ça­lı­şan Adam Olea­ri­nin xə­ri­tə­sin­də isə "Bar­max" ki­mi gös­tə­ri­lir.

Xalq ara­sın­da ya­şa­yan rə­va­yə­tə gö­rə, Beş­bar­maq da­ğı bir vaxt üç qar­da­şın pə­nah ye­ri, məs­kə­ni, yurd-yu­va­sı olub. Qar­daş­lar bir-bi­ri­nə can de­yib can eşi­dər, ar­xa, da­yaq olar­mış­lar.

Bö­yük qar­da­şın sö­zü, tap­şı­rı­ğı özün­dən ba­la­ca­lar üçün qa­nun imiş. Onun adı Xı­dır Zin­də, or­tan­cıl qar­da­şın adı Xı­dır İl­yas, son­be­şi­yin adı isə Xı­dır Nə­bi imiş. Gün­lə­rin bir gü­nü bö­yük qar­daş ki­çik qar­da­şı ya­nı­na ça­ğı­rır. Ona bir xəl­bir uza­dıb qa­yı­dır ki, su­suz­luq­dan di­lim-do­da­ğım qu­ru­yub. Tez ol, mə­nə su gə­tir!

Xı­dır Nə­bi xəl­bir­lə su ar­dın­ca Xə­zə­rə tə­rəf cu­mur. Xəl­bi­ri su­ya sa­lır, nə qə­dər əl­lə­şir­sə, su gö­tü­rə bil­mir. Bö­yük qar­daş da göz­lə­yə-göz­lə­yə qa­lır. Ki­çik qar­da­şın­dan bir səs-so­raq çıx­ma­dı­ğı­nı gö­rüb bu də­fə su gö­tür­mək üçün Xı­dır İl­ya­sı yol­la­yır.

Or­tan­cıl qar­da­şın da gə­lib çıx­ma­dı­ğı­nı gö­rüb təş­vi­şə dü­şür. Son­be­şik­lə or­tan­cıl qar­daş bö­yük qar­daş­la­rı­nın tap­şı­rı­ğı­nı ye­ri­nə ye­ti­rə bil­mə­dik­lə­ri­ni gö­rüb Al­la­ha yal­va­rıb-ya­xa­rır, da­şa dön­mə­lə­ri üçün dua­lar oxu­yur­lar.

Be­lə rə­va­yət olu­nur ki, Xı­zır Zin­də ba­ba da­ğı ilə üz­bə­üz olan Xə­zər­də­ki sal qa­ya­lar da­şa dön­müş qar­daş­lar­dır.

Xı­dır Zin­də pi­ri bu gün xal­qı­mı­zın inanc yer­lə­rin­dən bi­ri ki­mi şöh­rət ta­pıb. İn­san­lar ora ümid, ni­cat ün­va­nı ki­mi ba­xır. Bu, mil­li ru­hu­mu­zun, di­ni-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­mi­zə xalq mə­həb­bə­ti­nin ən ba­riz nü­mu­nə­si­dir. Xı­dır Zin­də pi­rin­dən aşa­ğı ba­xan­da göz­lər qar­şı­sın­da fü­sün­kar Xə­zər də­ni­zi can­la­nır. Xə­zər mü­qəd­dəs­li­yi və Xı­dır Zin­də mü­qəd­dəs­li­yi bir-bi­ri­nə qo­vu­şub in­san­la­rın qəl­bin­də da­ha inam­lı, da­ha bü­töv Al­lah sev­gi­si ya­ra­dır...

İra­də SA­RI­YE­VA

Şab­ran-Xı­dır Zin­də-Ba­kı