Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu­nun alim­lə­ri Nax­çı­van­dan eks­pe­di­si­ya­dan qa­yı­dıb...

"Azər­bay­can­da 200-ə ya­xın en­dem bit­ki var, onun 100-dən ço­xu Nax­çı­van­da­dır"

Tə­biə­ti sev­mə­sən onun qay­ğı­sı­na da qa­la bil­məz­sən. Bu hə­qi­qət­dir. Odur ki, tə­biə­ti, bit­ki­lə­rin xü­su­siy­yət­lə­ri­ni, xa­rak­te­ri­ni öy­rə­nən in­san­la­rı tə­bi­ət cə­fa­ke­şi ad­lan­dır­maq olar.

Bi­li­rik ki, Azər­bay­can tə­biə­ti ol­duq­ca zən­gin bit­ki ör­tü­yü­nə ma­lik­dir. Elə bit­ki­lər var ki, on­lar an­caq öl­kə­miz­də bi­tir və bi­zim tor­pa­ğı­mız, ha­va­mız üçün xa­rak­te­rik­dir. Son za­man­lar Azər­bay­can tə­biə­ti­ni öy­rən­mək üçün böl­gə­lə­rə in­ten­siv ola­raq müx­tə­lif fə­sil­lər­də bo­ta­ni­ka alim­lə­rin­dən iba­rət eks­pe­di­si­ya­lar təş­kil olu­nur. Döv­lət dəs­tə­yi ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lən bu eks­pe­di­si­ya­la­rın ol­duq­ca bö­yük əhə­miy­yə­ti var.

Qeyd edək ki, il­lər əv­vəl alim­lə­rin böl­gə­lə­rə eks­pe­di­si­ya­la­ra get­mə­si mə­sə­lə­sin­də bir qə­dər ax­sa­ma var­dı. Bu gün isə və­ziy­yət kö­kün­dən də­yi­şib. Bo­ta­ni­ka alim­lə­ri hər fə­sil­də ay­rı-ay­rı böl­gə­lə­rə sə­fər edir və hə­min yer­lə­rin bit­ki ör­tü­yü­nü öy­rə­nir­lər. Tə­bii ki, Azər­bay­can flo­ra­sı­nın  gö­zəl­lik­lə­ri­nə baş­qa öl­kə­lər­də rast gə­lin­mir.

Nax­çı­van Azər­bay­ca­nın zən­gin flo­ra­sı olan yer­lə­rin­dən bi­ri­dir. Bu gün­lər­də Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu­nun bir qrup ali­mi, el­mi iş­çi­si Nax­çı­van­dan eks­pe­di­si­ya­dan qa­yı­dıb.

Nax­çı­van eks­pe­di­si­ya­sın­da iş­ti­rak edən bio­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, do­sent, Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu­nun Her­ba­ri şö­bə­si­nin mü­di­ri Pər­va­nə Qa­ra­xa­ni ilə gö­rü­şüb tə­əs­sü­rat­la­rı­nı öy­rən­dik.

- Pər­va­nə xa­nım, ins­ti­tu­tu­nuz tə­rə­fin­dən Nax­çı­va­na vax­ta­şı­rı eks­pe­di­si­ya­lar təş­kil olu­nur. Siz də bu eks­pe­di­si­ya­lar­da iş­ti­rak edir­si­niz. Nax­çı­va­nın tə­biə­ti­ni öy­rən­mək bo­ta­ni­ka el­mi­nə ye­ni nə vəd edir?

- Nax­çı­van elə bir mə­kan­dır ki, ora­nın tə­biə­tin­də hər za­man ye­ni­lik­lər­lə qar­şı­la­şır­san. Mü­tə­ma­di ola­raq hər il may ayın­da Nax­çı­va­na ge­di­rik. An­caq bu də­fə yay­da get­mə­li ol­duq.

- Eks­pe­di­si­ya­nın vax­tı han­sı sə­bəb­dən də­yiş­di?

- Mə­nim bir as­pi­ran­tım var, o, da­zıo­tu ilə bağ­lı el­mi iş ya­zır. Nax­çı­van­da da da­zıo­tu­nun 10-a qə­dər nö­vü var. Nax­çı­va­nın iq­li­mi ümu­miy­yət­lə qu­ru iq­lim­dir. Ora Azər­bay­ca­nın baş­qa böl­gə­lə­rin­dən ta­ma­mi­lə fərq­li iq­li­mə ma­lik­dir. Nax­çı­van­da tor­paq da fərq­li­dir, mey­və­lə­rin da­dı ta­mam baş­qa­dır. Bu da, tə­bii ki, iq­lim­lə bağ­lı­dır. Di­gər tə­rəf­dən, mən bir qə­dər ro­man­tik ada­mam, tə­biə­tə rəs­sam, şa­ir gö­zü ilə də ba­xı­ram. Be­lə he­sab edi­rəm ki, Nax­çı­va­nı ya­ra­dan­da uca Ya­ra­dan ona əli­ni baş­qa cür çə­kib.

- Nə mə­na­da?

- Ora­da dağ­lar da, dü­zən­lər də, ot­laq­lar da, ya­mac­lar da, çə­mən bit­ki­lə­ri də fərq­li­dir. Ora­nın bit­ki ör­tü­yü uni­kal­dır. Biz Azər­bay­ca­nın dağ yer­lə­ri­nə, Qu­ba­ya, Qu­sa­ra və di­gər yer­lə­rə eks­pe­di­si­ya­la­ra ge­di­rik və bü­tün bit­ki­lə­ri öy­rə­ni­rik. Bi­zim işi­miz Azər­bay­can flo­ra­sı­nı öy­rən­mək­dir. Həm su, həm qu­ru, həm şo­ran bit­ki­lə­ri öy­rə­ni­rik. An­caq Nax­çı­van­da bit­ki­lə­rin bir baş­qa özəl­li­yi var. Ora­da yüz metr­lik mə­sa­fə­də bəl­kə də 70-80 növ bit­ki var. Çox ma­raq­lı­dır. Elə bit­ki var onun çi­çək­lən­mə, bə­zi­lə­ri­nin to­xum­la­ma, bə­zi­lə­ri­nin isə ar­tıq sol­ma döv­rü­nü gö­rür­sən. İna­nın, ge­dib dağ­lar­da elə bit­ki­lər gö­rür­sən ki, bə­zən dü­şü­nü­rəm, bəl­kə heç kəs on­la­rı gö­rüb öy­rən­mə­yib. Nax­çı­va­nın bir çox yer­lə­ri Er­mə­nis­tan­la sər­həd­də­dir. Elə bit­ki­lər var ki, on­lar Nax­çı­va­nın Er­mə­nis­tan­la sər­həd yer­lə­rin­də ya­yı­lıb, bu bit­ki­lər baş­qa yer­də yox­dur. Tə­əs­süf ki, bə­zən er­mə­ni­lər o bit­ki­lə­ri gö­tü­rüb öz ad­la­rı­na "ya­zır"lar. Bu bit­ki­lər en­dem­dir. Mən Nax­çı­va­nı çox se­vi­rəm və hə­mi­şə ora eks­pe­di­si­ya­ya get­mək is­tə­yi­rəm. Yaz­da Nax­çı­va­na ge­dir­sən­sə, ürə­yin açı­lır, hər yer rəng­bə­rəng­dir. Yay­da ge­dir­sən, baş­qa cür zövq alır­san. 50 də­rə­cə is­ti­nin al­tın­da iş­lə­yir­sən, am­ma na­ra­hat ol­mur­san, bu­ra­da­kı ki­mi bə­də­nin ya­pış­qan ol­mur. Bu ha­va­da iş­lə­yib bit­ki­lər yı­ğa bi­lir­sən.

Mə­ni Nax­çı­van­da ən çox cəlb edən mə­qam­lar­dan bi­ri nax­çı­van­lı­la­rın bən­zər­siz qo­naq­pər­vər­li­yi­dir.

- Alim­lə­ri ne­cə qar­şı­la­yır­lar ki, on­lar haq­qın­da ürək­do­lu­su da­nı­şır­sı­nız?

- Han­sı qa­pı­dan ke­çir­sən, müt­ləq evə də­vət edir, sa­mo­var qay­na­dıb, ye­di­rib-içi­rib yo­la sa­lır­lar. Süf­rə­yə bal-qay­maq, la­vaş qo­yur­lar. Nax­çı­van in­san­la­rı Nax­çı­van tə­biə­ti­nə çox bən­zə­yir­lər. Saf və ha­lal­dır­lar. On­lar tə­bi­ət­də bi­tən bü­tün bit­ki­lə­ri yax­şı ta­nı­yır, məi­şət­də is­ti­fa­də edir­lər. O bit­ki­lə­rin bü­tün dər­man xü­su­siy­yət­lə­rin­dən, müa­li­cə­vi əhə­miy­yə­tin­dən xə­bər­dar­dır­lar. On­lar­da ya­şa­dıq­la­rı tor­pa­ğın iq­lim xü­su­siy­yət­lə­ri­ni öy­rən­mək çox yük­sək­dir. Bə­zən bir bit­ki­nin adı­nı alim­lər bil­mir, am­ma ca­ma­at onun xalq ara­sın­da mə­lum olan adı­nı, hət­ta is­ti­fa­də qay­da­sı­nı de­yir­lər.            

- On­da eks­pe­di­si­ya­ya ge­dən alim­lə­rə xal­qın kö­mə­yi az ol­mur...

- Bə­li. Nax­çı­van ca­maa­tı alim­lə­rə çox kö­mək edir­lər. Nə­in­ki bi­zə bit­ki­lə­rin xü­su­siy­yət­lə­ri­ni de­yir, hət­ta di­gər mə­sə­lə­lə­ri də açıq­la­yır­lar. Bo­ta­ni­ka el­min­də bir açar var. Yə­ni bir bit­ki di­gə­rin­dən nə ilə fərq­lə­nir. Biz bu­nu la­bo­ra­to­ri­ya şə­rai­tin­də öy­rə­ni­rik, an­caq on­lar öz­lə­ri bi­lir ki, bu bit­ki­nin fi­lan nö­vü fi­lan növ­dən bu xü­su­siy­yət­lə­ri­nə gö­rə fərq­lə­nir. Tə­biə­ti, bit­ki­lə­ri o qə­dər gö­zəl ta­nı­yır­lar ki, adam mə­ət­təl qa­lır.

Mən Nax­çı­va­na ge­dən­də Ba­kı­ya gəl­mək is­tə­mi­rəm. İn­san­la­rın dü­rüst­lü­yü­nə, saf­lı­ğı­na gö­rə bu­ra da­ha çox bağ­la­nı­ram. İn­san­lar alim­lə­rə o qə­dər bö­yük hör­mət­lə, qay­ğı ilə ya­na­şır­lar ki, onu ək­sər hal­lar­da bu­ra­da gö­rə bil­mi­rik. Ora­da çox ucuz­luq­dur. Bu­ra­da qı­sa bir yo­lu ge­dir­sən, sü­rü­cü fi­lan qə­dər pul alır, am­ma ora­da uzun bir yol ge­dir­sən, sən­dən 2 ma­nat alır­lar. 7-8 il­dir da­vam­lı ola­raq Nax­çı­va­na eks­pe­di­si­ya­ya ge­di­rəm, ora­da an­caq yük­sək mə­də­niy­yət, hör­mət, iz­zət gö­rü­rəm.

- Pər­va­nə xa­nım, han­sı ra­yon­lar­da eks­pe­di­si­ya­da ol­du­nuz?

- Or­du­bad­da, Şah­buz­da, Ba­bək­də, Cul­fa­da ol­mu­şuq. Ba­ta­bat ət­ra­fın­da da iş­lə­dik, Ba­bə­kin Cəh­ri kən­din­də ol­duq. Duz­da­ğa  get­dik.         

- Yay­da get­di­niz. Tə­bi­ət­də vəh­şi hey­van­la­rın, xü­su­sən də ilan­la­rın təh­lü­kə­si­ni hiss et­mə­di­niz ki?

- Tə­bii şə­ra­it çox gö­zəl­dir. Biz bit­ki­lə­ri öy­rə­nər­kən tək get­mir­dik, müt­ləq o yer­lə­ri ta­nı­yan adam­lar bi­zə bə­ləd­çi­lik edir­di­lər. Hət­ta evin­də qal­dı­ğı­mız Amil mü­əl­lim bi­zi hər gün ma­şı­nı ilə əra­zi­yə apa­rır, ax­şam da gə­ti­rir­di. Biz əra­zi­lər­də iş­lə­yən­də yer­li ca­ma­at­dan ya­nı­mız­da olan adam­lar biz­dən ön­də ge­dib yol gös­tə­rir­di­lər ki, bu­ra ilə gə­lin, qar­şı­da ilan ola bi­lər, təh­lü­kə ilə qar­şı­la­şa bi­lər­si­niz. Bu, in­san­pər­vər­li­yin ən gö­zəl nü­mu­nə­si­dir.

Hət­ta bir də­fə əra­zi­dən qa­yı­dan­da bi­zi möh­kəm ya­ğış tut­du. Qan­lı­göl de­yi­lən bir yer­də idik. Bi­zi əra­zi­yə ora­da ya­şa­yan adam apar­mış­dı. Bi­zi evə gə­tir­di­lər, pal­tar ver­di­lər, ye­di­rib-içir­di­lər, sa­ğol­la­şıb çı­xan­da da çan­ta­mı­za pen­dir-la­vaş, kək­li­ko­tu qoy­du­lar. Çox gö­zəl in­san­la­rı var Nax­çı­va­nın.

- Elə bit­ki­lər var­mı ki, on­lar an­caq Nax­çı­van üçün en­dem­dir?

- Nax­çı­van üçün en­dem bit­ki­lər çox­dur, say­sız-he­sab­sız­dır. Hət­ta si­zə de­yim ki, Azər­bay­can­da 200-ə ya­xın en­dem bit­ki var, onun 100-dən ço­xu Nax­çı­van­da­dır. Qor­xu­ram bi­ri­nin adı­nı çə­kib, bi­ri­ni unu­dum, odur ki, adı­nı çək­mi­rəm. Bu, Nax­çı­va­nın qə­dim­li­yi, ta­ri­xi, uni­kal tə­biə­ti ilə bağ­lı­dır. Hət­ta ora­da elə bit­ki­lər var ki, onu bi­rin­ci də­fə­dir gö­rür­sən. Biz o bit­ki­lə­rin ha­mı­sı­nı yığ­mı­şıq, on­la­rın üzə­rin­də təd­qi­qat işi apa­ra­ca­ğıq ki, də­qiq­ləş­di­rib on­la­rın en­dem ol­du­ğu­nu öy­rə­nək. Nax­çı­va­nın özü­nün "Qır­mı­zı ki­tab"ı var və o bit­ki­lər ora­da əks olu­nub. Nax­çı­van­da rə­vənd ad­lı bit­ki var. Bu əhə­miy­yət­li bit­ki an­caq Nax­çı­van­da bi­tir. Vax­ti­lə Nax­çı­van­da gö­zəl bir alim olub - Hü­seyn Fə­tul­la­yev. Vax­ti­lə rə­vənd bit­ki­si ilə o iş­lə­yib. Hə­min alim na­mi­zəd­lik dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mü­da­fiə et­miş­di. Dok­tor­luq işi isə ya­rım­çıq qa­lıb. Rəh­mə­tə ge­dib. Onun çox qey­rət­li, ağıl­lı, sa­vad­lı öv­lad­la­rı var, on­lar in­di bu işi da­vam et­di­rir­lər. Nax­çı­van­da elə bit­ki­lər var ki, on­lar heç yer­də yox­dur.

- Pər­va­nə xa­nım, böl­gə­lə­rə eks­pe­di­si­ya­ya ge­dən alim­lər hə­mi­şə şi­ka­yət edir­lər ki, qo­ruq­lar mü­ha­fi­zə edil­mir, ora­dan ot­laq ki­mi is­ti­fa­də olu­nur, yer­li bit­ki­lə­rə in­san­la­rın qay­ğı­sı ya­rıt­maz­dır. Bu hal­la Nax­çı­van­da da rast­laş­dı­nız­mı?

- Biz Nax­çı­va­nı gəz­dik, am­ma bu prob­lem­lə rast­laş­ma­dıq. Şah­buz Döv­lət Qo­ru­ğun­da da ol­duq. Bu qo­ruq da çox gö­zəl və zən­gin­dir. Bu­ra­da Qaf­qaz­da ol­ma­yan bə­bir­lər, ayı­lar var. On­lar da çox yük­sək sə­viy­yə­də qo­ru­nur. Hət­ta biz ora­da olan­da bə­bir­lər ba­la ver­miş­di. Nax­çı­van qo­ruq­la­rı­na mü­na­si­bət çox gö­zəl­dir. Biz baş­qa yer­lər­də gör­dük­lə­ri­mi­zi ora­da gör­mə­dik. Ba­ta­bat gö­lü­nün ət­ra­fın­da da ol­duq, ora­da da zən­gin bit­ki ör­tü­yü var, mən heç ora­da da mal-qa­ra, qo­yun-qu­zu gör­mə­dim.

Azər­bay­ca­nın çox yer­lə­rin­də bu prob­lem var. Qu­ba­da, Qu­sar­da, Za­qa­ta­la-Şə­ki böl­gə­sin­də və di­gər yer­lər­də qo­ruq­lar­da hey­van­la­rın ot­la­dı­ğı­nı gö­rür­sən. On­lar nə­in­ki qo­ruq­lar­dan örüş ki­mi is­ti­fa­də edir­lər, hət­ta çox qiy­mət­li bit­ki­lə­ri­miz var ki, on­lar tap­daq al­tın­da­dır. İn­san­lar ya ora­da ev ti­kib­lər, ya da baş­qa məq­səd­lər­lə ora­da iş­lər gö­rür­lər. On­la­rın bi­ga­nə­li­yi sa­yə­sin­də bit­ki­lər məhv olur, elə bit­ki var ki, get­sən onu ta­pa bil­məz­sən. Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi­nin si­fa­ri­şi ilə Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu­nun di­rek­to­ru aka­de­mik Va­li­də Əli­za­də­nin rəh­bər­li­yi al­tın­da "Qır­mı­zı ki­tab" ha­zır­la­dıq. Düz­dür, bir az tə­lə­sik ol­du, am­ma ora­da çox bit­ki­lə­ri gös­tə­rə bil­dik. Bu­ra­da xü­su­si ka­te­qo­ri­ya­lar üz­rə kri­tik həd­də ça­tan, yox ol­maq təh­lü­kə­si ilə üz­lə­şən, nəs­li kə­sil­miş bit­ki­lə­rin ad­la­rı qeyd edil­di. Biz o böl­gə­lə­rə ge­dən­də yer­li ca­maa­ta, hət­ta uşaq­la­ra da de­yi­rik ki, bu bit­ki­lər qiy­mət­li bit­ki­lər­dir, on­la­rı məhv et­mə­yin, qo­ru­yun. Hət­ta bə­zi böl­gə­lər­də nar­ko­tik bit­ki­lər var ki, on­la­rı yer­li ca­ma­at ta­nı­mır. Biz on­la­ra töv­si­yə edi­rik ki, uşaq­la­rı­nı­zı o bit­ki­lər­dən qo­ru­yun. Bə­zi ra­yon­la­rı­mız­da bit­ki ör­tü­yü­nün qo­run­ma­ma­sı ilə bağ­lı üz­ləş­di­yi­miz prob­lem­lər­lə Nax­çı­van­da bir­mə­na­lı ola­raq qar­şı­laş­ma­dıq. Mən Nax­çı­van­da gör­mə­dim ki, qo­ruq ye­rin­də ev ti­kil­sin, fer­mer tə­sər­rü­fa­tı açıl­sın, ya­xud mal-qa­ra ot­la­sın. Ha­ra­da nə ax­ta­rır­dıq­sa, hə­min yer­də o bit­ki­ni ta­pır­dıq.

Nax­çı­van Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin əmək­da­şı Daş­qın mü­əl­lim bi­zə çox kö­mək edir hə­mi­şə. Bi­zə həd­siz kö­mək gös­tə­rir­lər, qa­la­caq ye­ri, ma­şın­la tə­min edir­lər.

İra­də SA­RI­YE­VA