Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğın­da bir gün... - FOTO

Tə­bi­ət in­sa­na, in­san da tə­biə­tə çox ya­xın, həm də çox doğ­ma­dır. İn­san ha­ra­da ya­şı­lı­lıq gö­rür­sə, ora bir gö­zəl­lik ün­va­nı ki­mi ba­xır, tə­biə­tin gö­zəl­lik­lə­rin­dən həzz alır.

Tə­bi­ət in­sa­nı hə­mi­şə öz qoy­nu­na səs­lə­yir. Tə­biə­tin sə­si­ni eşi­dib ona tə­rəf qaç­maq, qu­ca­ğın­da din­cəl­mək la­zım­dır.  Qo­ra­bi­şi­rən ay ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, bu­ra çox sə­rin­dir. San­ki heç yay bu­ra qə­dəm bas­ma­yıb. Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğı Ba­kı­nın qoy­nun­da ki­çik, fü­sun­kar bir me­şə­ni xa­tır­la­dır, özü də se­hir­li bir me­şə­ni. Azər­bay­can tə­biə­ti­nin na­dir bit­ki­lə­ri­nin be­cə­ril­di­yi, ar­tı­rıl­dı­ğı və qo­run­du­ğu Nə­ba­tat ba­ğı bu­ra yo­lu dü­şən hər kə­si hey­ran et­mə­yə bil­mir. Ya­şıl­lıq, ço­xil­lik ağac­lar, qey­ri-adi bit­ki­lər­lə zən­gin olan Nə­ba­tat ba­ğı­nın sə­li­qə-sah­ma­nı­na söz ola bil­məz.

Bu mə­kan tu­rist­lə­rin, mək­təb­li­lə­rin, tə­lə­bə­lə­rin mü­tə­ma­di ola­raq gəl­di­yi, gə­zib tə­biə­tin gö­zəl­li­yi­ni seyr et­di­yi bir mə­kan­dır. Ki­çik bir me­şə­ni xa­tır­la­dan Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğı­na qul­luq edən in­san­lar bö­yük fə­da­kar­lıq gös­tə­rir­lər.

Bu­ra­da olan­da öy­rən­dik ki, Ba­kı şə­hə­rin­də ilk də­fə ola­raq Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın ya­ra­dıl­ma­sı haq­qın­da tək­lif­lər ke­çən əs­rin 30-cu il­lə­rin­də irə­li sü­rü­lüb. Mə­lu­ma­ta gö­rə, o vaxt­lar Ba­kı şə­hə­ri iri neft sə­na­ye­si və res­pub­li­ka mər­kə­zi ki­mi abad­laş­dı­rıl­ma­lı və ya­şıl­laş­dı­rıl­ma­lı idi. Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın el­mi-təd­qi­qat mü­əs­si­sə­si ol­ma­sı ilə əla­qə­dar ola­raq 1932-ci il­də SSRİ Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Za­qaf­qa­zi­ya fi­lia­lı­nın Azər­bay­can şö­bə­si­nin bo­ta­ni­ka böl­mə­sin­də P.V.Ko­vals­ka­ya -İli­na­nın rəh­bər­li­yi al­tın­da ya­şıl­laş­dır­ma böl­mə­si təş­kil olu­nub və bu­ra­da bit­ki­lə­rin ör­tü­lü və açıq şə­ra­it­də be­cə­ril­mə­si işi­nə baş­la­nıb.

Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğı hə­qi­qə­tən də elə bir mə­kan­dır ki, bu­ra­da hər bit­ki­nin, çi­çə­yin öz ta­ri­xi, öz be­cə­ril­mə üsu­lu var. Onu da vur­ğu­la­yaq ki, bu­ra­da həm Azər­bay­can, həm də dün­ya tə­biə­ti­nə xas olan bit­ki­lə­rin bö­yük qay­ğı ilə bəs­lən­di­yi­nin şa­hi­di ol­duq. Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğı­nı gə­zib do­laş­dıq­ca, hər bit­ki­yə bö­yük qay­ğı gös­tə­ril­di­yi­ni gö­zü­müz­lə gör­dük. Ki­çik me­şə­ni xa­tır­la­dan bağ bi­zim üçün bö­yük bir aləm tə­si­ri ba­ğış­la­dı. San­ki in­san əli ilə ya­ra­dı­lan bir ya­şıl­lıq dün­ya­sın­da yox, Tan­rı­nın nə­fə­si ilə süs­lən­miş bir cən­nət ba­ğın­da ol­duq. Bu­ra­da tə­miz­lik, bit­ki­lə­rə xü­su­si qul­luq edil­mə­si diq­qə­ti­mi­zi xü­su­si ola­raq çək­di. 

Bu­ra­da ho­vuz­lar, ho­vuz­lar­da na­dir su zam­baq­la­rı da göz ox­şa­yır. İn­sa­nı saf­lı­ğa, gö­zəl­li­yə səs­lə­yən ba­ğın gö­zəl tə­biə­ti, sö­zün hə­qi­qi mə­na­sın­da, ruh­la­ra dinc­lik ve­rir.  

80 il­dən ar­tıq bir müd­dət­də möv­cud olan Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğı öz gö­zəl­li­yi, tə­miz­li­yi ilə göz ox­şa­maq­la ya­na­şı, həm də zən­gin bit­ki ör­tü­yü ilə diq­qə­ti cəlb edir. Mə­lu­ma­tı­mı­za gö­rə, bu zən­gin alə­mi ya­rat­maq üçün alim­lə­rə, aq­ro­nom­la­ra, mü­tə­xəs­sis­lə­rə uzun il­lər gə­rək olub. Bil­di­ri­lə­nə gö­rə, 1935-1938-ci il­lər ər­zin­də bu­ra­da ins­ti­tut bi­na­sı, oran­je­re­ya­lar, is­ti­xa­na­lar, ba­ğın əmək­daş­la­rı üçün ya­şa­yış bi­na­sı, ema­lat­xa­na­lar və tə­sər­rü­fat bi­na­la­rı­nın in­şa­sı hə­ya­ta ke­çi­ri­lib.

Onu da öy­rən­dik ki, təş­kil olun­du­ğu 1936-cı il­dən müs­tə­qil təş­ki­lat ki­mi fəa­liy­yət gös­tər­di­yi 2000-ci ilə­dək Bo­ta­ni­ka ba­ğı Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu­nun şö­bə­si olub.

Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğı­nın hə­yə­tin­də yer­lə­şən Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu da Azər­bay­can flo­ra­sı­nın öy­rə­nil­di­yi, təd­qiq edil­di­yi, təb­liğ olun­du­ğu mə­kan­dır. Onu da vur­ğu­la­yaq ki, bu ins­ti­tu­tun ilk di­rek­to­ru Qaf­qaz flo­ra­sı­nın gör­kəm­li təd­qi­qat­çı­sı, aka­de­mik Alek­sandr Al­fon­so­viç Qross­heym, Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın ilk di­rek­to­ru isə Mi­xa­il Va­sil­ye­viç Brje­zits­kiy olub. Ke­çən əs­rin 30-cu il­lə­rin­dən eti­ba­rən Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın sa­hə­lə­rin­də Azər­bay­can və ek­zot flo­ra­dan olan bit­ki­lə­rin kol­lek­si­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı ilə ya­na­şı, tex­ni­ki, dər­man bit­ki­lə­ri üzə­rin­də el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri apa­rı­lır.

Bil­di­ri­lə­nə gö­rə, 1937-1940-cı il­lər­də bağ üçün nə­zər­də tu­tu­lan əra­zi­lər­də neft ha­si­la­tı üçün qu­yu­la­rın qa­zıl­ma­sı ilə əla­qə­dar ba­ğın sa­hə­si 16 hek­tar qa­lır. 1941-45-ci il­lər ara­sın­da baş ve­rən ağır mü­ha­ri­bə il­lə­ri ti­kin­ti iş­lə­ri­nin da­yan­dı­rıl­ma­sı­na, in­tro­duk­si­ya iş­lə­ri­nin ləng get­mə­si­nə sə­bəb ol­sa da, alim­lə­ri­miz bö­yük fə­da­kar­lıq­la yer­li flo­ra­dan olan ağac və ot bit­ki­lə­ri­nin üzə­rin­də el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri­ni da­vam et­di­rib.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, 1948-1952-ci il­lər­də Bo­ta­ni­ka ba­ğı­na rəh­bər­lik bio­lo­gi­ya elm­lə­ri na­mi­zə­di Əh­məd Şər­bət oğ­lu Ha­cı­ye­və və son­ra­lar bio­lo­gi­ya elm­lə­ri na­mi­zə­di Mux­tar Əli oğ­lu Rə­hi­mo­va hə­va­lə olu­nur. Bu il­lər­də ba­ğın əra­zi­si­ni ge­niş­lən­dir­mək məq­sə­di­lə Əh­məd­li yay­la­sın­da ye­ni bağ sa­hə­si ay­rı­lır və ora­da ya­şıl­laş­dır­ma iş­lə­ri­nə baş­la­nır. La­kin 1954-cü il­də bu bağ sa­hə­si alı­nır və əsas iş­lər Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın in­di­ki əra­zi­sin­də da­vam et­di­ri­lir.

Onu da qeyd edək ki, 1952-ci il­də Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın di­rek­to­ru və­zi­fə­si­nə b.e.d. Qa­sım Fər­rux oğ­lu Axun­dov, 1956-ci il­də isə b.e.d. Va­hid Cə­lal oğ­lu Ha­cı­yev tə­yin edi­lir və bağ­da əkin iş­lə­ri bö­yük vü­sət alır. 1957-ci ilin iyun ayın­dan ba­ğın di­rek­to­ru və­zi­fə­si­nə Le­nin­qrad Me­şə Mü­hən­dis­li­yi Aka­de­mi­ya­sı­nı bi­tir­miş, Azər­bay­can Kənd Tə­sər­rü­fa­tı İns­ti­tu­tu­nun mü­əl­li­mi, k.t.e.n. Üze­yir Mu­sa oğ­lu Ağa­mi­rov tə­yin edi­lir. 1950-1960-cı il­lər ər­zin­də Bo­ta­ni­ka ba­ğın­da su­var­ma su­yu­nun ça­tış­ma­ma­sı in­tro­duk­si­ya iş­lə­ri­nin apa­rıl­ma­sı­na ma­ne­çi­lik tö­rə­dir. 1960-cı il­də Cey­ran­ba­tan su an­ba­rı­nın ti­kil­mə­si və hə­min su­yun Bo­ta­ni­ka ba­ğı­na ve­ril­mə­si bağ­da əkin və el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si­nə im­kan ve­rib. Elə hə­min dövr­də ba­ğın 16 hek­tar­lıq sa­hə­si­nə ya­xın olan 25 hek­tar ya­şıl­lıq sa­hə­si­nin Bo­ta­ni­ka ba­ğı­na ve­ril­mə­si ba­ğın sa­hə­si­nin 41 hek­ta­ra­dək art­ma­sı­na sə­bəb olur.

Onu da vur­ğu­la­yaq ki, 1960-1978-ci il­lər ba­ğın çi­çək­lən­di­yi il­lər he­sab olu­nur. Bu il­lər­də Bo­ta­ni­ka ba­ğı Ba­kı, Gən­cə, Sum­qa­yıt şə­hər­lə­ri və Nax­çı­van MR-in, o cüm­lə­dən Ba­kı şə­hə­ri­nin Ya­şıl­laş­dır­ma Tə­sər­rü­fa­tı və Ab­şe­ro­nun sə­na­ye mü­əs­si­sə­lə­ri­nin (Ba­kı Məi­şət Kon­di­sio­ner­lə­ri Za­vo­du, "Azə­re­lek­tro­term", Ra­dio və Gə­mi tə­mi­ri za­vod­la­rı), mək­təb və bağ­ça­la­rın ya­şıl­laş­dı­rıl­ma­sı üçün 10 min­dən ar­tıq ağac, kol və çi­çək bit­ki­lə­ri (100 növ­dən iba­rət) ve­rib.

Be­lə­lik­lə, Bo­ta­ni­ka ba­ğın­da M.Brje­zits­ki, İ.Sə­fə­rov, M.Mi­ka­yı­lov, R.Rə­hi­mo­va, A.Əli­yev, S.Pit­ya­yev, Ü.Ağa­mi­rov, M.Ağa­mi­ro­va, M.Rə­hi­mov, K.Qu­li­yev, Ə.Mə­si­yev, T.Ka­zı­mo­va, İ.Qol­ni­ye­va, Ş.Ba­ba­yev, R.Ba­ba­yev, C.Mir­zə­li­yev, A.İs­gən­də­rov, N.Ba­ba­yev, A.Bay­ra­mov, O.İbad­lı, M.Qur­ba­nov və baş­qa gör­kəm­li alim­lər el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri apa­rıb­lar. 1970-ci il­dən baş­la­ya­raq Ab­şe­ro­nun və Ba­kı şə­hə­ri­nin ya­şıl­laş­dı­rıl­ma­sı üz­rə döv­lət təd­bir­lə­ri Bo­ta­ni­ka ba­ğın­da ağac və kol bit­ki­lə­ri­nin in­tro­duk­si­ya iş­lə­ri­nin da­ha da ge­niş­lən­di­ril­mə­si­nə sə­bəb ol­du. Bu il­lər­də Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın ye­ni əra­zi­sin­də bo­ta­ni­ki-coğ­ra­fi ra­yon­laş­dır­ma prin­si­pi­nə gö­rə sa­hə­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı iş­lə­ri­nə baş­lan­dı. 1977-ci il­də aka­de­mik Hə­sən Əli­ye­vin rəh­bər­li­yi ilə ya­ra­dıl­mış xü­su­si ko­mis­si­ya Ba­kı şə­hər Ya­şıl­laş­dır­ma Tres­ti, Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın alim­lə­ri, Ba­kı So­ve­ti­nin nü­ma­yən­də­lə­ri ilə bir­lik­də ba­ğın in­ki­şa­fı haq­qın­da təd­bir­lər pla­nı ha­zır­la­dı. Hə­min təd­bir­lər Aka­de­mi­ya tə­rə­fin­dən Na­zir­lər So­ve­ti­nə təq­dim edil­di və Na­zir­lər So­ve­ti­nin qə­ra­rı ilə ba­ğın abad­laş­dı­rıl­ma­sı mə­sə­lə­si Ba­kı Şə­hər Abad­laş­dır­ma Tres­ti­nə hə­va­lə olu­nub.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, bu­nun­la əla­qə­dar ola­raq 1978-1980-ci il­lər­də Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın abad­laş­dı­rıl­ma­sı iş­lə­ri­nə ye­ni tə­kan ve­ril­di. 1980-ci ilin axır­la­rın­da ba­ğın di­rek­to­ru və­zi­fə­si­nə b.e.n. Arif Əli oğ­lu Bay­ra­mov tə­yin edil­di. Bu il­lər­də Na­zir­lər So­ve­ti­nin qə­ra­rı ilə Ba­kı So­ve­ti Bo­ta­ni­ka ba­ğın­da abad­lıq iş­lə­ri­nə baş­la­yır, la­kin çox tə­əs­süf­lər ol­sun ki, bu iş­lər ləng apa­rı­lır. Ba­ğın bir ne­çə ke­çid yol­la­rı­nın, bi­na­sı­nın qar­şı­sın­da­kı mey­dan­ça­nın və A.A.Qross­hey­min abi­də­si­nin ət­ra­fı­nın abad­laş­dı­rıl­ma­sı ilə iş da­yan­dı­rı­lır. 1980-ci il­lə­rin axı­rı və 1990-cı il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də la­yi­hə­lən­di­ril­miş bö­yük ti­ki­li­lə­rin, ho­vuz­la­rın in­şa­sı da­yan­dı­rıl­dı. Yay möv­sü­mün­də su­yun ça­tış­ma­ma­sı, qış­da oran­je­re­ya­lar­da is­ti­li­yin ol­ma­ma­sı, fəh­lə qüv­və­si­nin az­lı­ğı sə­bə­bin­dən, Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın qiy­mət­li kol­lek­si­ya­la­rı: so­ğan­gü­lü (ge­or­gin), pa­yız­gü­lü, qar­ğa­so­ğa­nı, buy­nuz­baş, qiy­mət­li ağac­lar, gül­lər, çə­mən və oran­je­re­ya bit­ki­lə­ri­nin bir his­sə­si məhv olub sı­ra­dan çıx­mış­dı.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, AMEA Rə­ya­sət He­yə­ti­nin "Bo­ta­ni­ka ba­ğı­nın fəa­liy­yə­ti­nin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı haq­qın­da" 04 fev­ral 2000-ci il ta­rix­li, 7/2 say­lı qə­ra­rı ilə Bo­ta­ni­ka ba­ğı Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu­nun struk­tu­run­dan ay­rı­la­raq Bio­lo­gi­ya Elm­lə­ri Böl­mə­si­nin nəz­din­də sər­bəst el­mi-təd­qi­qat mü­əs­si­sə­si­nə çev­ri­lib. AMEA Rə­ya­sət He­yə­ti­nin 22 no­yabr 2000-ci il ta­rix­li, 22/9 say­lı qə­ra­rı ilə Nə­ba­tat ba­ğı­nın adı də­yiş­di­ri­lə­rək "Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Mər­kə­zi Nə­ba­tat ba­ğı" ad­lan­dı­rı­lıb. Ba­ğın Ni­zam­na­mə­si, El­mi Şu­ra­sı və el­mi struk­tu­ru təs­diq edil­di. El­mi Şu­ra­nın tər­ki­bi­nə Nə­ba­tat ba­ğı­nın əmək­daş­la­rın­dan əla­və, di­gər el­mi ida­rə və mü­əs­si­sə­lə­rin ix­ti­sas­çı­la­rı da cəlb edi­lib.

Ha­zır­da Nə­ba­tat ba­ğı­nın struk­tu­run­da İn­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı və ic­ti­ma­iy­yət­lə əla­qə­lər şö­bə­si, "Ağac və kol bit­ki­lə­ri", "Na­dir və nəs­li kə­sil­mək­də olan bit­ki­lər", "Ör­tü­lü şə­ra­it­də be­cə­ri­lən bit­ki­lər", "Çi­çək­çi­lik" və "Bit­ki­lə­rin mü­ha­fi­zə­si və mo­ni­to­rin­qi" la­bo­ra­to­ri­ya­la­rı ilə ya­na­şı, "To­xum­çu­luq" və "Bit­ki­lə­rin xəs­tə­lik və zi­yan­ve­ri­ci­lə­ri­lə mü­ba­ri­zə" sek­tor­la­rı fəa­liy­yət gös­tə­rir. Nə­ba­tat ba­ğın­da 128 əmək­daş, o cüm­lə­dən 25 nə­fər el­mi iş­çi ça­lı­şır ki, on­lar­dan 1 nə­fə­ri AMEA-nın müx­bir üz­vü, 4 nə­fə­ri elm­lər dok­to­ru, 13 nə­fə­ri isə fəl­sə­fə dok­to­ru­dur. Son il­lər­də 8 fəl­sə­fə dok­to­ru və 4 dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­sı mü­da­fiə olun­muş, 1 nə­fər AMEA-nın müx­bir üz­vü, 7 nə­fər do­sent və 2 nə­fər pro­fes­sor el­mi adı alıb.

Onu da qeyd edək ki, Nə­ba­tat ba­ğı­nın ya­ra­dıl­ma­sı­nın əsas məq­sə­di Azər­bay­can flo­ra­sın­dan olan bit­ki növ­lə­ri­nin in­tro­duk­si­ya­sı və ge­no­fon­du­nun qo­run­ma­sı­dır.

Bu­ra­da re­in­tro­duk­si­ya edil­miş 6 növ na­dir ağac və kol bit­ki­lə­ri­nin - Qaf­qaz dağ­da­ğa­nı, tor­ne­fort dağ­da­ğa­nı, pon­ti­ka ye­mi­şa­nı, iy­li ar­dıc, küt­yar­paq püs­tə, me­şə gi­la­sı­nın bö­yü­mə və in­ki­şaf xü­su­siy­yət­lə­ri ex si­tu şə­rai­ti ilə mü­qa­yi­sə­li şə­kil­də öy­rə­ni­lib. 5 növ bit­ki­nin çox­baş­lı ber­qe­ran­tus, müx­tə­lif yar­paq­lı rus­xya, qo­za­da­şı­yan akan­tos­ta­xis, əy­ri ex­me­ya və ter­mi­nal kor­di­li­na un­to­duk­si­ya şə­rai­tin­də mor­fo­ge­ne­zi, struk­tur əla­mət­lə­ri öy­rə­ni­lib və on­to­ge­ne­zin il­kin döv­rü üçün be­cə­ril­mə üsul­la­rı iş­lə­nib ha­zır­la­nıb. Nə­ba­tat ba­ğın­da tu­mur­cuq mu­ta­si­ya­sı nə­ti­cə­sin­də alın­mış "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si", "Sa­rı gə­lin" və "Naz­pə­ri" qı­zıl­gül sort­la­rı üçün mü­əl­lif­lik şə­ha­dət­na­mə­si və pa­tent alı­nıb. Ağı­riy­li ar­dı­cın ra­di­al ar­tım di­na­mi­ka­sı öy­rə­ni­lib, qar­ğa­so­ğa­nı cin­si növ­lə­ri­nin kol­lek­si­ya­sı, odun­caq-həl­qə xro­no­lo­gi­ya­sı ya­ra­dı­lıb.

Qeyd et­di­yi­miz ki­mi, Azər­bay­can tə­biə­ti­nin gö­zəl­li­yi­ni özün­də eh­ti­va edən Nə­ba­tat ba­ğı­nın hər bir bit­ki­si bir dün­ya­dır.

Bu­ra­da gör­dük­lə­ri­miz, onun ya­ran­ma­sı­na, fəa­liy­yə­ti­nə da­ir təq­dim et­di­yi­miz in­for­ma­si­ya­lar hər bir azər­bay­can­lı­nın qəl­bin­də se­vinc his­si ya­rat­ma­lı­dır.

Onu da qeyd edək ki, bu mə­kan­da ça­lı­şan in­san­la­rın meh­ri­ban­lı­ğı, sə­mi­miy­yə­ti, tə­biə­tə bağ­lı­lı­ğı da­ha çox in­sa­nın bu­ra gəl­mə­si­nə, gö­zəl­lik­lər­dən zövq al­ma­sı­na sə­bəb olur. Odur ki, vax­tı­nız olan­da Ba­kı­nın qu­ca­ğın­da yer­lə­şən  Nə­ba­tat ba­ğı­na get­mə­yi unut­ma­yın. Zən­gin Azər­bay­can flo­ra­sı­nı əks et­di­rən Nə­ba­tat ba­ğın­da iş­ğal al­tın­da olan tor­paq­la­rı­mı­zın da bit­ki­lə­ri əkib-be­cə­ri­lir. Axı biz o tor­paq­la­ra qa­yı­dan­da bu­ra­dan da ora nə­lər­sə apa­ra­ca­ğıq...

İra­də SA­RI­YE­VA
Gü­nel CƏ­Lİ­LO­VA