Türk-Müsəlman coğrafiyasında ilk növbədə Türkiyə Cumhuriyyəti və Azərbaycan Respublikası üçün hay sürüsü içərisində daha təhlükəlilər - II Qaregin, I Aram, L.T.Petrosyan, R.Köçəryan, S.Sarkisyan, C.Ağcanyan, A.Abramyan, M.Nersesyan....lardan da qorxulusu “demokrat” cildinə girmiş N.Paşinyandır...
Dövlətçilik tariximizin faciəli səhifələrindən olan XVIII əsrin sonları-XIX əsrin I yarısında baş verən Bütöv Azərbaycanın ərazi işgallarının miqyası, dinc əhali qətliamları, kökənli bölgə/ərazi itkiləri inzibati-ərazi vahidlərinin sərhədləri timsalında çar Rusiyası hərbçiləri-kartoqrafları tərəfindən ö dövrlərdə tərtib edilən xəritələrdə (tarixi-siyasi, etnoqrafik-demoqrafik, təbii-coğrafi, hərbi-topoqrafik...məzmunlu) aydın ifadə olunub. Üç şeytan üçbucağı arasında Azərbaycan torpaqlarının cənubdan, qərbdən və şimaldan zəbt etdilməsində məhz bu xəritələrdən siyasi-hərbi meydanda istifadə edilib.
Həmin yüzillikllərdə Gəncəbasar-Qazax/Şəmsəddin mahallarının Türk-Müsəlman yurdlarının kafirlər tərəfindən ilhaqı sonrakı mərhələlərdə, məhz XXI əsr faciələrinə də əsas olmuşdur. XVIII-XIX əsr xəritələrinə nəzər yetirdikdə ikilərimizin səbəbi məlum olduğu kimi, hazırda düşmən tapdağında olan həmin yerlər “Vətənimizn köz dağları” olaraq təsirini yaşadır.
Düşmən/lər həyasızlığı da bir dərddir...
Qeyri-“erməni” mənşəli tarixi izlərin silinməsinə cümlə-səfərbər, riyakarlığın yaşanmasına əsrlərlə lütfkar-sərfnəzər, hər türlü işkəncələrə “müsəlləh əsgər”, bunca xəyanətlərə baiskar-sinədəftər, şeytanla işbirliyinə ruhən həfəskar/cismən xatakar, Uca Haqq adına örtüyə bürünən dindənkənar/davakar, qeyri-milli faciələrə səbəbkar, sinələrə dağ çəkən, qanlı qırğınlara müştaq, Türk-Müsəlman qövmünün qanı ilə “suvarılan əkinlərə” cuvar, külli-qırğınlara və itkilərə inadkar....olan dinsiz hay kilsəsi və ibtidai- insan/hay sürüsü....iz saldığı bu yerlər dağ olub ki, qalıblar, torpaq olsaydı çoxdan yox olardı..
Çar Rusiyasının Qafqaz Hərbi Dairəsinin Topoqraflar Korpusunun məlumatları əsasındsa hərbi xəritəçiləri tərəfindən 1899-cu ildə tərtib edilmiş “Göyçə mahalının xəritəsi” tarixi-coğrafi məlumatlarla zəngindir, sonrakı mərhələdə rus-hay işğalını sübut edən faktları iri miqyasda əks etdirir.
Çar Rusiyasının Qafqaz Hərbi Dairəsi tərəfindən 1870-1900-cu illər arasında işlənilmiş Qazax və Gəncə qəzalarının Şahdağ və Murğuz silsiləsi, eləcə də, Göyçə gölü hövzəsi boyunca sərhədlərinin 1:210000-lik miqyaslı (1 sm-də 2,1 km) topoqrafik xəritələr (1877-ci ilə aid E.8. saylı hərbi-topoqrafik vərəqə əsasən), eləcə də, “Qafqaz diyarının xəritəsi” həm də, Qazax/Tovuz və Qarakənd/Gədəbəy nahiyələrinin inzibati bölgüsünü göstərir. Və müasir delimitasiya və demarkasiya məsələlərinin həllində tarixilik prinsiplərinin nəzərə alınması vacibliyinə diqqət yetirilməsini zəruri edir. Adı çəkilən xəritədə sərhəd Göyçə gölünün şimal-şərq hissəsində Murğuz silsiləsinin cənub ətəklərinidən, Ardanış kəndinin üstündəki Əyricə zirvəsindən keçir (bu hissədə Göyçə gölünə tökülən çaylar və Axınçaçay arası ərazilər daxil edilib), müasir Çəmbərək nahiyəsi, ona yaxın kəndlər (Mixaylovka, Turşsu, Çəmbərək...) bütünlüklə Qazax qəzasına aid ərazilər kimi göstərilmiş, İrəvan quberniyasından qırmızı xəttlə ayrılmışdır.
Gəncəbasar mahalı daxilindəki Qarakənd/Gədəbəy və Çəmbərək nahiyələrinin ara xətləri Qalaca düşərgəsi, Kürd dərəsindən axan Tərsaçayın suayrıcısından keçməklə yalçın qayalarla və uca zirvələrlə örtülü yay otlaqlarını, dağ çəmənlərini özündə birləşdirib, tərəkəmə elatının yurd/binələrini yaşadıb...(bu qiymətli kartoqrafik məlumatlar hərbçi-topoqraflar korpusu tərəfindən 60x40 sm ölçüdə vərəqlərdə (80x120 km-lik sahəni əhatə etməklə) işləmişdir).
Bu xəritələrə nəzər yetirdikdə Türk-Müsəlman dünyasına qarşı, xüsusilə, Türkiyə Cumhuriyyəti və Azərbaycan Respublikasına qarşı dinsiz hay kilsəsinin dünyaca səfərbər olmasının acı nəticələri aydın görünür, acı təəssüf doğurur, zaman-zaman amansızlıqlara qarşı sinə gərmiş Şəhidlərimizin və Qazilərimizin yaratdığı Tarix sərgilənir.
Son 300 illik xronoloji-tarixi mənbələrdə Araz çayının hər iki yatağı boyunca yayılan, yataqlanmış Azərbaycanın inzibati-ərazi vahidlərinin fars-rus-hay düşmən birliyi tərəfindən parçalanması, milli etnodemoqrafik irsin yadlaşdırılması, təbii sərvətlərinin yağmalanması, yerüstü və yeraltı iqtisadi faydalı ehtiyatlarımızın məhv edilməsi, qarət edilməsi....kimi dövlət siyasətinin yürüdülməsi açıq-aydın görünür.
Nəticədə Bütöv Azərbaycanın əzəli torpaqlarının tarixi bölgələr (Naxçıvan, Qərbi Azərbaycan, Borçalı, Qarabağ...) üzrə itirilməsi kimi ağır itkilərimizlə yanaşı, qiymətli və əvəzi ödənilməz milli-mədəni, maddi-tarixi abidələrinmizin yer üzündən silinməsinin, çox hissəsinin murdar adların ünvanına çıxılması/sərgilənməsinin, əzəli yurd yerlərimizin yox olmasının qarşısı alınıb, ”Azərbaycan tarixi”nin şərəfli səhifələri yazılıb.
Yetər ki, bu tarixi həqiqətlərin düşmən qüvvələrinə dünya miqyasında sübut edilməsi mümkün olsun...
Türk dünyası coğrafiyasında hay sürüsünün yerləşdirilməsi və məskunlaşması mərhələlərinin, eləcə də, coğrafi məkan baxımından müqayisəli təhlilinin aparılması üçün ən etibarlı mənbələr sırasında müxtəlif yüzilliklərdə xarici ölkə xəritəşünasları və kartoqrafları tərəfindən nəşr edilmiş kartoqrafik təsvir vasitələri, etnoqrafik-statistik məlumatlar (etnoxəritələr) xüsusi yer tutur. Aydın görünən odur ki, XVIII-XIX əsrlərdən başlayaraq Azərbaycan hüdudlarına aid ərazilərin (xəritələrdə kökənli, yerli dil üslubuna uyğun yer adları göstərilməklə) XX əsrin əvvəllərində uydurulan “ermənistan SSR” adlı Türk-Müsəlman torpaqlarından keçən “dövlət” sərhədlərinin cızılması qismən də olsa başa çatmışdır. Qeyd edilən faciələrin mərkəzinə Naxçıvan, Qərbi Azərbaycan və Qarabağ bölgələrinin qatılması ona görə vacib olub ki, 1828-ci ildə mənfur, işğalçı çar Rusiyası tərəfindən “bic doğdurulmuş İrəvan vilayəti” ilə bu bölgələr həmsərhəd idi, üstəlik bu işğalçı imperiyanın (Fars rejiminin də) strateji siyasi-hərbi “üfüqləri” Osmanlı Türkiyəsinin “səhərləri”nə açılırdı...
XVIII əsrdən başlayaraq çar Rusiyasının Qafqaz Hərbi Dairəsi tərəfindən hazırlanan (ərazi işğalları üçün zəruri səhra vasitəsi kimi) bütün xəritələrdə Naxçıvan, Qərbi Azərbaycan, Qarabağ və Gəncəbasar diyarının yer adları Türk-Müsəlman mənşəli olması ərazilərin minillik tarixlər boyunca hansı xalqa mənsub olduğunu şəksiz sübut edir. Yəni, dinsiz hay kilsəsinin uydurduğu “tarixi mifləri”nin puçluğunun ifşasında bu xəritələr və Qərbi Avropa ölkələrinin arxeoloq-etnoqraf və tarixçilərinin...əsərləri “Dəmir yumruq” dəyərində mühüm vasitədir.
Elə isə sözə qüvvət, diqqət yetirək xəritələrə.
Orta əsrlərin son mərhələsinə aid xəritələr sırasında Qara və Xəzər dənizləri arasını əks etdirən venesiyalı monax-kartoqraf Fro Mauronun 1459-cu ildə işlədiyi əsərdə diqqətçəkən məqam Şamaxı, Bakı, Bərdə, Qəbələ, Dərbənd...şəhərlərini tarixi mənbələrlə təhlili və Cənubi Qafqaz hövzəsinin “Tartariya” (Türklərin coğrafi məkanı) adlandırmasıdır.
Şimali Qafqaz xalqlarının əsarətə alınması və əzəli torpaqlarının işğalı dövrü-XVII əsrdə çar Rusiyasında tərtib edilən “Qafqaz XVII əsrdə” xəritəsinin səciyyəvi cəhəti odur ki, tarixi Azərbaycan əraziləri (Araz çayından cənub hissə-“Cənubi Azərbaycan” adlanıb), o cümlədən, Şimali Azərbaycan hüdudlarında Şərq xanlığı (Qərbi Azərbaycan və Naxçıvan bölgəsi daxil), Qarabağ xanlığı (mərkəzi Şuşa şəhəri) və Dərbənd xanlığı ayrılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dövlətçiliyi tarixini də əks etdirən bu xəritələrin məzmunu işlənilərkən müəlliflər (etnoqraf, Qafqazçünas N.Q.Volkova (1920-1996) və həmkarları həm də tarixi-etnoqrafik mənbələrə istinad etmişlər) tərəfindən işlənilmiş “Qafqazın tarixi-etnoqrafik xəritəsi”ndən, eləcə də, səyyahlar A.Oleari (1599-1671) və Y.Y.Streysin (1630-1694) səfər təəssüratlarından da istifadə olunub. Bu əsrə aid məlumatlar sırasında J.B.Avil (1697-1782) və J.B.Tavarnyenin (1605-1689) tarixi-coğrafi tədqiqatları da xüsusi yer tutur. Tarixi-coğrafi dövlətçiliyin xronoloji əsaslarının üzə çıxarılması, elmi-nəzəri tədqiqi, eləcə də, həmin dövrlərin etnomaddi və mədəni irsinin öyrənilməsi baxımından bu cür xəritələrdə göstərilən toponimlər inkaredilməz sübutlardıır, bu cür arxiv və təsvir məlumatlarının kadastr sisteminin işlənilməsi arxeoloji qazıntılar kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, Azərbaycan tarixçiliyinin qorunmasında, öyrənilməsində, təbliğ edilməsində isə müstəsna dəyərə malikdir.
Müqəddəs Roma imperiyasının “İmperator sarayının kartoqrafı”, alman naşir və coğrafiyaçı, “Auqsburq kartoqrafiya məktəbi”nin yaradıcısı G.M.Zayterin (1678-1757) 1730-cu ildə nəşr etdirdiyi “Mükəmməl coğrafi atlas” toplusunda “Cənubi Qafqaz səhifəsi”ndə Qərbi Azərbaycan, Naxçıvan və Qarabağ bölgələri ümumi “Azərbaycan” adı ilə işarələnib (həyasız toplum isə bu adın guya 1918-ci ildə “yarandığı”nı bildir), qeyd edilən toponimlər isə milli-etnonimlər kimi dilimizin ümumişlək leksik və yazı üslubuna uyğun qeyd edilib. Həmin səhifədə müasir/qondarma “ermənistan” ərazisi “Türkmənlər torpağı”/”Turkomaniya” olaraq göstərilib.
Böyük Britaniyanın tanınmış kartoqrafı C.V.Leuri (1803-1879) Qafqaz və onun cənub hissəsini tutan xəritələri işləyərkən təbii-coğrafi şəraiti nəzərə almaqla milli-etnoqrafik məzmuna üstünlük verdiyindən Xəzər dənizindən Ağrıdağ hövzəsinədək olan ərazilərdə yaabançı toponimlərə yox, yalnız Türk-Müsəlman mənşəli yer adlarına yer vermişdir (Mərəzə, Yeni Şamaxı, Bərdə, Tərtər çayı, Şuşa, Çanaxçı, Ağoğlan, Bərgüşad çayı, Naxçıvan, Qara Baba (indiki Babək), Alagöz dağı, Göyçə gölü...), amma, nümunə üçün, bircə də olsa hay adına rast gəlinmir.
1869-cu ildə Tiflis şəhərində çar Rusiyasının Qafqaz Hərbi Dairəsinin hərbçi-topoqrafı A.A.İlyin (1832-1889) tərəfindən hazırlanaraq Sankt-Peterburq şəhərində nəşr edilmiş “Qafqaz diyarının xəritəsi” toplusunda (miqyas 1:1080000) Azərbaycanın Araz çayından şimalda yerləşən inzibati-ərazi bölgüsündə Naxçıvan və Qarabağ bölgələrinin sərhədlərinin İrəvan xanlığı ilə təmas xətti Ağrıdağ vadisi və Göyçə gölünün cənub hissəsi boyunca ərazilərdən keçirilib. Xəritədə yazılan toponimlər bütünlüklə kökənli milliliyi ifadə edir.
Kartoqrafik təsvir vasitələrinin tarixi dövrləri əhatə edən coğrafi məzmun/məlumat statistikasının təhlili bir sıra üstünlüklərə imkan verir, ilk növbədə Qarabağ, Naxşıvan və Qərbi Azərbaycan bölgələrinin timsalında:
- ərazilərin tarixiliyinin sübutu, kökənli əhalisinin milli mənsubluğunun təsdiqi, inzibati idarəetmə sisteminin formalaşması mərhələlərinin isbatı...üçün dəyərli mənbə olması;
- Bütöv Azərbaycanın bu üç mahalın sərhədlərinin coğrafi məkanca tarixiliyinin təsdiqinə.
(Ardı var)
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
