Məhərrəm Zülfüqarlı: “Elmin müxtəlif sahələrini ona görə kiçik ixtisaslara böldülər ki, istədikləri şəxslərə opponentlik versinlər, istəmədiklərinə verməsinlər”
Azərbaycanda elm sahəsində müəyyən bürokratik əngəllər hələ də qalmaqsdadır. Bəzən alimlər elə məsələlər vurğulayırlar ki, bunun süni şəkildə ortaya atıldığını düşünməyə bilmirsən.
Elmi iş müdafiə edən dissertantlara və doktorantlara opponentlik məsələsində ayrı-seçkiliyə yol verildiyi iddia olunur. Çox eşidirik, tutalım, dissertant klassik, yaxud müasir ədəbiyyatdan elmi müdafiə edirsə ədəbiyyat tarixi üzrə mütəxəssisi ona opponent vermirlər ki, bu sənin sahən deyil, bu səbəbdən opponent ola bilmərsən. Yaxud bir adam tarixin hansısa bir kiçik ixtisasından elmi iş müdafiə edirsə imkan verilmir ki, tarixşünaslıq üzrə mütəxəssis, professor ona opponentlik etsin. Ona da “sən bu sahə üzrə mütəxəssis deyilsən” deyirlər. Bu da alimlər arasında ciddi narazılıq yaradır. Hətta belə iddialar da var ki, bəzi adamlar xüsusi tapşırıqlar nəticəsində tutalım, ədəbiyyatın bütün sahələri üzrə opponentlik edə bilir. Bu şəxslər əslində dissertasiya müdafiəsində elmi işi tənqidi təhlil edənlərdir.
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı baki-xeber.com-a açıqlamasında bu məsələnin olduğunu təəssüflə vurğuladı. “Bu da elmin inkişafına çox mənfi təsir göstərir. Bu dəfələrlə tənqid olunsa da heç bir dəyişiklik yoxdur. Problemin kökündə nə dayanır? Birincisi, müdafiə edən iddiaçıların, yəni doktorantların, dissertantların taleyini həll edən müdafiə şurası üzvləri bir qəpik maaş almır. Yəni onlar 3-4 saat bu müdafiə şuralarında otururlar, dissertasiyaları oxuyurlar, öz fikirlərini bildirirlər, amma bunun müqabilində onlara bir qəpik də olsun əməkhaqqı nəzərdə tutulmur. Bu çox acınacaqlı məsələdir. Bu da dəfələrlə qeyd etdiyimiz kimi, elmdə rüşvətə şərait yaradır. Yəni şura üzvləri sonradan fikirləşirlər ki, biz bu qədər əziyyəti çəkiriksə, bu qədər vaxt itiririksə niyə bunun əvəzi ödənilmir? Onlar da neqativ yollara düşməyə, müdafiəyə çıxarılmış dissettadiyaları yerli-yersiz tənqid edərək iddiaçılardan nəsə ummağa başlayırlar. Bu da rüşvət üçün münbit şərait yaradır. Yəni rüşvətə münbit şəraitin yaradılmasının əsas səbəbi müdafiə şurasının üzvlərinə əməkhaqqı ayrılmaması, heç ümumiyyətlə nəzərdə titulmamasıdır.
Sual oluna bilər ki, bunun opponentliklə nə ilə əlaqəsi ola bilər?
Burada məsələ səsləndirəcəyimiz faktlardan aydın olacaq. Opponentlər üçün isə müəyyən məbləğ ayrılır. Bu da son illərə aiddir. Əvvəlki illərdə bu olmamışdı. Çox tənqiddən sonra bu vəsait ayrıldı. Məsələn, doktorluq dissertasiyasının opponentinə təxminən 300-500 manat arası vəsait verilir. Dediyiniz problem də məhz ondan yaranır. Fikir verin, opponentlərə pul ayrılmayanda heç baxmırdılar ki, bu hansı ixtisasın sahibidir. Yəni əvvəllər kiçik ixtisaslara bölünən sahələrə aid alimlərin opponentliyinə qadağa qoyulmurdusa, indi qoyulur. Yəni bu tarixçidirsə, elmlər doktorudursa dissertasiya onun öz dövrünə uyğundursa ona opponentliyə icazə verilirdi. Amma çox təəssüf ki, opponentlərə pul ayrılandan sonra bunu elmdə kiçik ixtisaslara bölməyə və süni maneələr yaratmağa başladılar. Dəfələrlə müdafiə şurasında buna etiraz etmişəm. Hətta belə olub ki, mən tarixşünaslıq ixtisasında olduğum üçün Vətən tarixindən olan dissertasiyalara opponent təyin olunmağıma imkan verilməyib. Sonradan isə tarixşünaslıqdan müdafiə olunan dissertasiya işində Vətən tarixindən müdafiə etmiş şəxsin opponent olmasına etiraz etmişəm. Demişəm ki, deyirsiz ki, Vətən tarixindən biz opponent ola bilmərik, halbuki həmin dövrün tarixşünaslığını, yəni Vətən tarixinin tarixini tədqiq etmişik. Amma necə olur ki, tarixşünaslıqda hansısa bir şəxsin Vətən tarixindən müdafiə edən şəxsə opponent qoyursuz? Sonra etiraz etdilər ki, bu yuxarıdan tapşırıqdır, həmin adama şərait yaradılır. Yəni dediyimiz kiçik ixtisaslara opponentlik üçün onlara süni maneələr yaradılmır,
Gülməli bir məsələ də var. Deyirlər ki, bu Akademiyanın müxbir üzvü, akademikdirsə kiçik ixtisasdan (mən tarixə aid deyirəm. Başqa elm sahələrində də buna oxşar məsələlər var-M.Z), tutalım, qədim dövrdən, yaxud orta əsrlərdən müdafiə etməsinə baxmayaraq istənilən sahəyə opponent ola bilər. Bu da çox gülünc bir məsələdir. Yəni akademik titulu o demək deyil ki, o başqa professorlardan artıqdır, yaxud yaxşı bilir. Hətta elə akademiklər var ki, müqayisədə onlardan səviyyəcə çox-çox aşağıdırlar. Amma bunlara opponentlik məsələsində “yaşıl işıqdır”. Mən buna da etiraz etmişəm”.
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, müdafiə şuralarında hər dəfə eyni adamları görmək olur ki, onlar akademik olduqlarına görə hər dəfə opponent olurlar, öz dövrünə uyğun olmayan mövzularda da opponentlik edirlər. “Biz buna etiraz edəndə deyiblər ki, qayda belədir. Sual olunur, bu elmdir, yoxsa yerlibazlığın, qohumbazlığın, dostbazlığın hökm sürdüyü bir məkandır? Çünki o akademiklər elmə görə yox, bilavasitə hansısa xidmətlərinə görə akademik olurlar. Əgər müqayisə etsək elə tarixçilər var ki, onları yazdıqları əsərlər çoxluq şəkil edir, nəinki o akademiklərin. Özü də dediyim şəxslərin işlərinə baxsanız çoxu bir müəllifin işlədiyi mövzulardır. Yəni vəzifəli, titullu şəxslər həmişə başqasının əməyinə də şərik olublar. Kimsə kitab yazanda öz adlarını birinci, əsl müəllifin adını isə ikinci yazmaqla bunlar kitab sahibi olublar.
Yəni qısası onu demək istəyirəm ki, elmin müxtəlif sahələrini ona görə kiçik ixtisaslara böldülər ki, istədikləri şəxslərə opponentlik versinlər, istəmədiklərinə verməsinlər. Niyə çünki burada maddiyyat-300-500 manat vəsait var. Tam məsuliyyətimlə deyirəm ki, əgər o pul ayrılmasaydı heç buna da gedilməzdi. Çünki müdafiə şurası üzvlərinə vəsait ayrılmayıb opponentlərə vəsait ayrılması buna şərait yaraddır. Bu da çox təəssüfedici məsələdir. Gərək elmdə elə bir mühit yaradılasın ki, elmi rəhbərlərin, opponentlərin gözü müdafiə edənin cibində olmasın, şəffaflıq olsun. Dövlət elə bir şərait yaratsın ki, müdafiə şurasında olan alimlər öz halal əməkhaqqlarını alsınlar. Bundan başqa ekspert şuralarında olan şəxslər ekspertliklərinə görə maaşlarını alsınlar ki, bu da neqativ halları aradan qaldırsın. Belə olmadığı halda elmdə belə xoşagəlməyən hallar davam edəcək, oppenentlik məsələsində yerlibazlıq, dostbazlıq, rüşvətxorluq halları olacaq”.
M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, tutalım, bir alim XX əsr Azərbaycan tarixinin tarixşünaslığını yazıbsa, amma onun XX əsr Vətən tarixi ixtisası üzrə müdafiə edən şəxsə opponentlik etməsinə icazə verilmir.
İradə SARIYEVA
