Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan Yaxın Şərqdə artan təhlükəsizlik böhranlarına qarşı tarixi bir addım atıblar. Liderlərin Məkkədə keçirilən zirvə görüşündə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında Birgə Müdafiə Sazişi imzalanıb. Sənəd avqustun 7-də Məkkədəki Əl-Səfa sarayında keçirilən birgə müdafiə üzrə sammitdə imzalanıb. Sazişi Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman Əl Səud və Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif imzalayıblar. Hərtərəfli birgə müdafiə paktı rəsmi olaraq Məkkə Sazişi adlanır.
Sazişə əsasən, üç ölkədən birinə edilən hücum hər üç ölkyə edilən hücum kimi dəyərləndiriləcək. Bundan əlavə, müqavilə üç ölkə arasında bütün sahələrdə müdafiə əməkdaşlığının inkişafını nəzərdə tutur.
Türkiyə Prezident Administrasiyasının paylaşdığı üçtərəfli müqavilə ilə bağlı birgə bəyanatda qeyd edilir ki, saziş bütün təcavüz formalarına qarşı kollektiv çəkindirməni gücləndirməyi hədəfləyir və üç dövlətdən hər hansı birinə qarşı silahlı hücum hamısına qarşı həyata keçirilmiş hesab ediləcək. Saziş həmçinin üç dövlət arasında müdafiə sahəsində əməkdaşlığın bütün aspektlərdə inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur.
Regional təhdidlərə qarşı kollektiv çəkindirməni maksimum dərəcədə artırmağı hədəfləyən razılaşma, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın hərbi, texnoloji və strateji güclərini vahid bir çətir altında birləşdirir.
Hər üç dövlət tərəfindən imzalanan Məkkə Sazişi, heç bir ölkəni hədəf almadan, yükün bölüşdürülməsinə və ortaq təhlükəsizlik anlayışına əsaslanan regional və qlobal sülhün, sabitliyin və rifahın qorunması öhdəliklərini gücləndirməyi hədəfləyə müdafiəyə yönəlmiş bir əməkdaşlıqdır. Hər hansı bir təcavüz aktına qarşı kollektiv çəkindirməni gücləndirməyi hədəfləyən saziş, üç dövlətdən hər hansı birinə qarşı edilən hər hansı bir silahlı hücumun hamısına qarşı hücum hesab ediləcəyini nəzərdə tutur.
Məkkə Sazişi, artan regional və beynəlxalq təhlükəsizlik təhdidləri ilə mübarizə aparmaq üçün ortaq bir zəmin yaratmağı hədəfləyən, regional mülkiyyət prinsipinə uyğun olaraq həyata keçirilən uzunmüddətli diplomatik səylərin real nəticəsi kimi qəbul edilir. Saziş, üç ölkənin bir-birinin təhlükəsizliyini dəstəkləmək öhdəliyini, eləcə də müdafiə sənayesi əməkdaşlığını və hərbi qarşılıqlı fəaliyyətini yaxşılaşdırmağı hədəfləyən müdafiəyə yönəlmiş bir tənzimləmə məqsədi daşıyır.
Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi üç ölkə arasında dərin köklü qardaşlıq əlaqələrini gücləndirir və onların öz müdafiəsinə, eləcə də regional və qlobal təhlükəsizliyə töhfə verir. Saziş "bölgədə sülh, əmin-amanlıq və təhlükəsizlik üçün dəstəkləyici element" hesab olunur .
Türkiyə rəsmilər bildiriblər ki, ölkənin NATO üzvlüyü ilə regional tərəfdaşlıqları bir-birinə alternativ deyil, təhlükəsizlik yükünün bölüşdürülməsinə imkan verən tamamlayıcı strukturlardır.
Səudiyyə Ərəbistanı rəsmilərinin və regional təhlükəsizlik mənbələrinin məlumatına görə, üçtərəfli müdafiə paktı bir müddətdir danışıqlar mərhələsində idi. Lakin bölgədə artan hərbi gərginlik, Hörmüz boğazında və Qırmızı dənizdə dəniz nəqliyyatını təhdid edən böhranlar və husilərin yaratdığı əlavə təhlükəsizlik riskləri imzalanma prosesini sürətləndirdi.
İslam dünyasının yeganə nüvə gücü olan Pakistanla Səudiyyə Ərəbistanı arasında 2025-ci ildə imzalanan ikitərəfli strateji müdafiə müqaviləsindən sonra Türkiyənin də bu təhlükəsizlik arxitekturasına daxil edilməsi regional tarazlıqlar baxımından tarixi bir dönüş nöqtəsi kimi qəbul edilir. Üçtərəfli müqavilə ilə tərəflər arasında müdafiə sənayesi, hərbi təlim, kəşfiyyat paylaşımı və regional təhlükəsizlik sahələrində koordinasiya ən yüksək səviyyəyə qaldırılacaq.
Ekspertlər hesab edir ki, sazişin hərbi ölçüləri əvvəlcə diqqət çəksə də, üç ölkənin unikal dinamikasının birləşməsi prosesi sadəcə müdafiə paktından kənara çıxarır. Müdafiə sənayesindəki daxili və milli texnoloji irəliləyişləri, yeni nəsil müharibə doktrinaları və geniş əməliyyat təcrübəsi ilə Türkiyə alyansın texniki və strateji mühərriki rolunu oynayır. Geniş maliyyə resursları və gücü ilə Səudiyyə Ərəbistanı birgə müdafiə layihələrini və hərbi investisiyaları sürətləndirməkdə mühüm rol oynayır. Əhalisi 250 milyondan çox olan, İslam dünyasında yeganə nüvə gücü statusuna və inkişaf etmiş hava qüvvələri infrastrukturuna malik Pakistan isə özünün çəkindirmə qabiliyyətlərini maksimum dərəcədə artırır.
İsraillə yaxın əlaqələri ilə tanınan ABŞ-da yerləşən Demokratiyaların Müdafiəsi Fondunun (FDD) direktoru Conatan Şanzer sosial media hesabında verdiyi açıqlamada üçtərəfli paktın əhəmiyyətini vurğulayaraq bildirib ki, bu ittifaq daha da güclənməyə davam edir: “Əgər bu prosesləri izləmirsinizsə, bu Yaxın Şərqdə böyük bir siyasi-hərbi dəyişikliyi nəzərdən qaçırırsız deməkdir".
Ekspertər hesab edir ki, dünyanın yaşadığı hazırki qarışıq dövr bu qərarın strateji əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Avropanın İkinci Dünya Müharibəsindən bəri ən mürəkkəb dövrünü yaşaması, İsrailin Yaxın Şərqdəki mövqeyi, İran və Körfəzlə gərginlik və Asiya-Sakit okean regionunda ABŞ-Çin rəqabətinin artması regional aktyorları öz təhlükəsizlik arxitekturalarını yaratmağa sövq edib. Şərqi Aralıq dənizi, Körfəz, Yaxın Şərq və Cənubi Asiyada dominant rol oynayan bu üç əsas aktyorun bir araya gəlməsi onların qlobal böhranlar qarşısında birgə hərəkət etmək qabiliyyətlərini artıracaq.
Strateji dəyərləndirmələrə görə, Misir və Qətər kimi regional güclərin də qarşıdakı dövrdə bu ittifaqa qoşulması və ya əməkdaşlıq modelinə inteqrasiya etməsi gözlənilir. Xüsusilə İran və Yəmənlə bağlı böhranların artdığı bir mühitdə bu üçlüyün Qırmızı dəniz və Körfəzin təhlükəsizliyi, xüsusən də Yəmənlə bağlı konkret addımlar ata biləcəyi gözlənilir.
“Reuters” bölgədəki diplomatik mənbələrə istinadən müdafiə sənayesi əməkdaşlığı və kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılmasının müzakirə mövzusu olduğunu bildirib. Agentlik yazır ki, Ankara, Ər-Riyad və İslamabad arasında yaradılacaq yeni təhlükəsizlik mexanizmi regional təhlükəsizliyin təməl daşlarını yenidən müəyyənləşdirmək gücünə malikdir.
Hindistanın aparıcı qəzetlərindən biri olan "New Indian Express" isə potensial müdafiə mexanizminin yalnız Yaxın Şərqə deyil, həm də Asiyaya təsir edəcəyinə diqqət çəkib. Qəzet yazır ki, bu təşəbbüs Yaxın Şərq və Cənubi Asiyada güc balansını tamamilə dəyişdirəcək İslam NATO-sunun ayaq səsləridir.
İsrail mərkəzli "Ynet" xəbər saytı yazıb ki, Pakistanın nüvə potensialı və Türkiyənin bölgədəki hərbi təsiri birləşdirildikdə, bu struktur İsrail üçün ölümcül bir ittifaqa çevrilə bilər. Çünki sazişə görə, bir ölkəyə mümkün hücum hər üç ölkəyə hücum kimi qəbul ediləcək. Təl-Əvivin i24 televiziyası da NATO üzvü olan Türkiyənin müdafiə sənayesinin, Səudiyyə Ərəbistanının iqtisadi gücünün və Pakistanın nüvə imkanlarının hamısının bir çətir altında birləşməsinin İsrail təhlükələrinə diqqət çəkib: “Bu nəhəng əməkdaşlıq İsrailin regional strateji hesablamalarını tamamilə dəyişdirə və Yaxın Şərqdə və Cənubi Asiyada yeni bir təhlükəsizlik oxu yarada bilər”.
Tahir TAĞIYEV
