Aparılan araşdırmalar göstərir ki, mədənçıxarma təkcə digər sənaye sahələri ilə yanaşı, həm də bütövlükdə iqtisadiyyat üçün mühüm rol oynayır. Mədən sənayesinin əsas sahələri bunlardır: qara, əlvan metalların, qiymətli və yarımqiymətli daşların, kimya xammalının, qeyri-metal sənaye xammalının hasilatı və emalı, mineral enerji xammalının çıxarılması.
Bərpa olunmayan ehtiyatların tükənməsi ilə yanaşı, mədənçıxarma sənayesi istehsal müəssisələrinin yerləşdiyi regionlarda ekoloji vəziyyətə mənfi təsir göstərir. Bura aşağıdakı təsirləri şamil etmək olar: Bitki və heyvanların yaşayış mühitinin və insanlar yaşam şəraitinin pisləşməsi; Atmosferin incə toz emissiyaları, həmçinin azot və karbon oksidləri ilə çirklənməsi; Atmosferin qaz emissiyaları ilə çirklənməsi; Səth və yeraltı suların emissiyalarla çirklənməsi; Mineralların çıxarılmasını təmin etmək üçün su obyektlərinin qurudulması, ağacların kəsilməsi və torpağın səthinin pozulması.
52 faydalı qazıntı yatağımız heç bir ekoloji norma gözlənilmədən ermənilərin vəhşicəsinə istismarına məruz qalıb
Təbiətə və ətraf mühitə bu təsirlər ciddi fəsadlar yaradır. Belə ki, atmosferə atılan zərərli tullantıların artması müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına, ağacların kəsilməsi istehsal olunan oksigenin azalmasına və istixana effektinin yaranmasına səbəb olur. Qrunt və yerüstü suların çirklənməsi onu şəhərlərdə su təchizatı mənbəyi kimi, içməli, kənd təsərrüfatı ehtiyacları üçün yararsız və ya müvəqqəti olaraq yararsız hala gətirir. Odur ki, dağ-mədən sənayesinin ətraf mühitə zərərli təsirini azaltmağa kömək edəcək müxtəlif tədbirlər və vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Ekoloji fəsadların azaldılması yolları üçün bunlara xüsusi diqqət olunmalıdır: 1. İstehsalın və sonradan onlarla işin azaldılması məqsədilə ehtiyatlardan səmərəli istifadə və tullantıların təkrar emalı; 2. Tullantıların maye və qazlara nəzarəti və təmizlənməsi; 3. Emissiyaların azaldılması məqsədilə avadanlıq və texnologiyaların modernləşdirilməsi; 4. Tullantıların və tükənmiş ərazilərin sonradan abadlaşdırılması; 5. Şəhərlərdə faydalı qazıntıların çıxarılmasına və emal müəssisələrinin tikintisinə tam qadağa. Beləliklə, yuxarıda göstərilən üsulların istifadəsi dağ-mədən sənayesinin ətraf mühitə təsirini azaldacaq.
Azərbaycan dağ-mədən sənayesində bürün bu faktorlara daim xüsusi diqqət edib. Amma təəsssüf ki, işğal dönəmində ermənilər tərəfindən təbiətimizə qəsd genişmiqyaslı xarakter alıb. Ekologiya və təbii sərvətlər naziri Muxtar Babayev Beynəlxalq Geologiya-Mədənçilik Forumunda çıxışı zamanı bu xüsusda qeyd edib: “İşğal dövründə ölkəmizə məxsus 167 faydalı qazıntı yatağından 52-si heç bir ekoloji norma gözlənilmədən vəhşicəsinə istismara məruz qalıb. Tarixi torpaqlarımızın işğaldan azad olunması bu ərazilərdə bərpa prosesinin başlanmasına, ölkədə dağ-mədən sənayesinin potensialının genişləndirilməsinə zəmin yaradıb”. Nazirin sözlərinə görə, bu ərazilərdə iqtisadiyyatın bərpasında böyük rol oynayan zəngin təbii mineral ehtiyatlar var və bu bölgələrimizin yerli və xarici investisiyalar cəlb edilməklə ölkənin ümumi iqtisadı sisteminə inteqrasiyası və burada iqtisadi fəallığın təmin olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir: “Şərqi Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi bölgəsinin gələcək iqtisadiyyatında dağ-mədən sənayesi mühüm yer tutacaq, regionun dirçəldilməsinə, yeni iş yerlərinin yaradılmasına, ölkənin ixrac potensialının artırılmasına önəmli töhfə verəcək”. Hazırda Azərbaycan üçün əsas məsələlərdən biri azad olunan ərazilərdə dağ-mədən sənayesində yeni innovativ yanaşmaların tətəbiqinə nail olmaqdır. Bu, ermənilərin yaratdığı fəsadların aradan qaldırılması üçün də çox mühümdür. Azərbaycanın dağ-mədən sənayesinin bu sahədə dünyada mövcud yeni yanaşmalara adaptasiyası, beynəlxalq və yerli şirkətlərin prosesə cəlbi, yeni yanaşmaların və texnologiyaların tətbiqi ölkəmiz üçün prioritetdir.
Regionun ekologiyası üçün Ermənistan hələ də ciddi fəsadlar yaradır
Ölkəmiz üçün daha bir mühüm məqam Ermənistanda dağ-mədən sənayesinin region üçün yaratdığı fəsadların önlənməsinə nail olmaqdır. Belə ki, Cənubi Qafqaz regionu Ermənistanın dağ-mədən müəssisələrinin zərərli kimyəvi tullantılarının ətraf mühitdə yaratdığı böhranla üz-üzə qalıb. Həmin müəssisələrin zərərli tullantıları Azərbaycanla sərhəd bölgələrdə olan su resurslarına da çox ciddi ziyan vurduğu aşkarlanıb.
Ermənistanda mədən istehsalının geniş miqyası təbii ehtiyatlardan intensiv istifadə, tullantıların artması və ətraf mühitlə bağlı durumun pisləşməsi ilə xarakterizə olunur. Bu baxımdan dağ-mədən müəssisəsinin ekoloji cəhətdən təhlükəsiz işləməsi məsələsinə getdikcə daha çox diqqət yetirilir. Konkret dağ-mədən sənayesi müəssisəsinin ətraf mühitə spesifik təsiri yataqların geoloji və geokimyəvi xüsusiyyətləri və onun işlənməsi üçün istifadə olunan avadanlıq və texnologiya ilə müəyyən edilir. Amma Ermənistanda bu xüsusda tələblər gözlənilmir. Burada fəaliyyət göstərən yerli və xarici şirkətlər ictimaiyyət üçün açıq olmalı sənədləri ört-basdır edir. Mədənçıxarma nəticəsində ətraf mühitə dəyən zərər eyni ərazidə inkişaf edən digər sənaye sahələrinin, şəhərsalma, nəqliyyat kommunikasiyaları və sair nəticəsində yaranan müxtəlif neqativ amillərlə də güclənir. Bundan başqa, ətraf mühitin transformasiyasında əsas amil müxtəlif dağ-mədən obyektlərinin istismarı zamanı əmələ gələn texnogen proseslərdir. Ermənistanın dağ-mədən sənayesində heç bir norma və standartlara riayət edilməməsi və digər narahatlıqlar aradan qaldırılmır. Burada davam edən ekoloji siyasətin ekosəmərəliliyi bərbad haldadır. Məsələn, Qafan dağ-mədən sənayesinin tullantı sularının təmizlənmədən birbaşa çaya axıdıldığı və çirklənmə səviyyəsinin normadan dəfələrlə artıq olduğu üçün Oxçuçayın su ehtiyatlarının istifadəsi yararsız hesab edilir. Çayda nikelin miqdarı 5,5, dəmirin miqdarı isə 4,5 dəfə normadan artıqdır. Qafan filiz emalı zavodu tərəfindən dəfələrlə normadan artıq metalların çaya yalnız çay faunasını, ekosistemini məhv etmir, həm də insan sağlamlığı üçün son dərəcə təhlükəlidir. Mədən və emal zavodunun fəaliyyəti zamanı çaylara axıdılan kimyəvi tərkibli sular canlı və bitkilər üçün böyük təhlükə mənbəyidir. Mədəndə karxanaların partlayıcı üsulu ilə istismarı və emal zavodundan kimyəvi tullantıların Arpa çayına axıdılması nəticəsi olaraq zərərli toz və kimyəvi maddələrin hava və su yolu ilə Azərbaycanın ərazisinə daxil olmaqla ekologiyamızı məhv etməsi davam edir. Bütün bunlara qarşı iradlara Ermənistan heç bir cavab vermir. Bu ölkə regionun ekologiyasına ciddi zərər vurmaqda davam edir.
Ramil QULİYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
