Aparılan araşdırmalar göstərir ki, dünya boyu ciddi gender problemləri hələ də qalmaqdadır. Bu problemlər fiziki zorakılıqdan və maddi məhrumiyyətlərdən tutmuş məşğulluq və ya siyasi həyatda qeyri-bərabər imkanlara qədər geniş spektri əhatə edir. Eyni zamanda problemlər əhatə dairəsi və forması baxımından ölkələr arasında dəyişir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının hesablamalarına görə, indiki gedişlə dünyada hər üç qadından biri həyatı boyu zorakılığa məruz qalacaq. Gender bərabərsizliyi həm də iqtisadi həyatda tam iştirak etmək üçün qeyri-bərabər imkanlarda özünü göstərir. Gender bərabərsizliyinə mədəniyyət, dil və din kimi bir çox amillər təsir edir. Burada stereotiplər də rol oynayır. Ancaq başqa təhlükəli məqamlar da var. Məsələn, dünyada 6-17 yaş arası təxminən 132 milyon qız məktəbə getmir. Erkən nikahlar təhsil və özünütəsdiq üçün ciddi maneəyə çevrilir. Hər il milyonlarla yetkinlik yaşına çatmayan qız öz iradəsi əleyhinə ailə qurur. Azərbaycanın bu səviyyədə ciddi problemi yoxdur, amma belə hallar hələ tam aradan qalxmış deyil. Ölkədə qadınların ictimai-siyasi fəallığının artırılmasına yönəlmiş tədbirlər daimi xarakter daşıyır və mütəmadi olaraq həyata keçirilir. Azərbaycan qadını ictimai həyatın bütün sahələrində fəaldır, ictimai fikrin yaradılmasında və formalaşmasında iştirak edir. Lakin bu fonda ailə dəyərlərinin qorunmasına diqqətin artırılması ölkəmiz üçün də aktualdır. Məsələn, Azərbaycanda boşanmaların sayı artır, selektiv abortlar hələ də icra olunur. Bu arada qeyd edək ki, Azərbaycan Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi 2022-ci il üzrə “Gender bərabərliyinin təminatları haqqında” hesabatını Milli Məclisə təqdim edib. Hesabatda deyilir ki, 2022-ci ildə Azərbaycanda 18 yaşınadək analar tərəfindən doğulan uşaqların sayı 2011 nəfərdir. Bu, 2021-ci illə müqayisədə 361 nəfər çoxdur. Ən yüksək göstəricilər Qazax-Tovuz (280 nəfər), Mərkəzi Aran (245 nəfər) və Qarabağ (240 nəfər) iqtisadi rayonları üzrə qeydə alınıb. Məlumata görə, 2022-ci ildə ölkədə doğulan 122,846 nəfərdən 64,940-ı oğlan, 57,906-sı qızdır. Cinslər arasındakı fərq 7,034 nəfərdir. Cins nisbəti hər 100 qıza 112 oğlan təşkil edir. 2022-ci il ərzində qeydə alınan abortların sayı 31,747 təşkil edib, 2021-ci ildə bu rəqəm 46,877 olub. Komitə bildirir ki, 2022-ci ildə ölkədə 269 erkən evliliyin qarşısı alınıb. Sənəddə qeyd edilir ki, komitənin “Qadın Dəstək Xətti”nə müxtəlif problemlərlə bağlı 2,050 müraciət daxil olub. Bunların 676-sı ailədaxili münaqişə, 361-i məişət zorakılığı, 182-i boşanma prosesinə dəstək və digər sahələrlə bağlı olub. Milli Məclisin Ailə, Qadın və Uşaq Məsələləri Komitəsinin sədri Hicran Hüseynova deyib ki, qız uşaqlarına münasibətdə mövcud ayrıseçkiliyin qarşısının alınması, doğulan uşaqlar arasında cins nisbətinin pozulması məsələsi narahatlıq yaradır: “Qadın və kişilərin bərabər iştirakçılığı, gender mədəniyyətinin təbliği, gender əsaslı zorakılığın, məişət zorakılığının qarşısının alınması istiqamətində həyata keçirilən layihələr, tədbirlər bir daha göstərir ki, ölkədə gender bərabərliyinin təmin edilməsi ildən-ilə yüksəlir. Lakin əlbəttə ki, qarşımızda dayanan vəzifələr var. Bizi narahat edən məsələlərlə bağlı bir sıra normativ hüquqi aktlar qəbul edilib”.
İnsan hüquqları sahəsində ixtisaslaşan vəkil Zibeydə Sadıqova “Amerikanın Səsi”nə bildirib ki, hesabatda qaldırılan problemlər reallığı əks etdirir: “Azərbaycan həqiqətən də beynəlxalq hesabatlarda selektiv abortlara görə birinci yerdədir. 100 qız, 112 oğlan. Bu onu sübut edir ki, qız cinsinə qarşı selektiv abort daha geniş yayılıb. Bunun səbəbləri ailədə qadınlara qarşı basqılar və həyat tərzidir”. O, həddi-büluğa çatmayan qızlardan doğulan uşaqların sayının artmasının ürəkağrıdıcı olduğunu deyib: “Hətta 14-17 yaş arasında olan qızlardan da doğuş edənlər var. Bu, birincisi, təhsildə boşluqlarla bağlıdır. Məktəbdə uşaqlar bu məsələlərlə bağlı maarifləndirilmir. İkincisi isə erkən nikahlar geniş yayılıb. Nəticədə erkən doğuşların sayı artır. Bu hallarda zorakılıq halları da baş verir”. Vəkil hesab edir ki, yerli qurumlar bu halları dərhal araşdırıb, hüquqi qiymət verməlidir: “Əslində, həddi-büluğa çatmayan qızlarda doğuş halları olan kimi dərhal bu cinayət faktları araşdırılmalıdır”. Qadınların cinayət qurbanına çevrilməsi hallarının artmasına gəlincə, vəkil deyib ki, bu halda məişət zorakılığı məsələsi aktualdır: “Bu, həm də onunla bağlıdır ki, qadınlar ayrıseçkiliyə məruz qalırlar. Düzdür, “Məişət zorakılığılna qarşı mübarizə haqqında”, “Gender bərabərliyinin təmin edilməsi haqqında” qanunlar var. Amma bu qanunlar nə mükəmməl, nə də işlək deyil. Nəticədə qadınlara qarşı məişət zorakılığı cinayət kimi qeydə alınmır. Polisdə həll olunur. Yəni bu hallara ciddi yanaşmırlar. Həm də cəmiyyətdə “qadın şikayət edə bilməz”, “qadın polisə gedə bilməz” kimi təfəkkür var. Bu hallarda qadına qarşı basqılar olur. Şikayət edəndə isə araşdırma yox, barışdırma hərəkətləri başlayır. Nəticədə qadın yenidən zorakılıqlarla üzləşir və ya cinayət qurbanına çevrilir”. Sadıqova qadınlar arasında intihar hallarından danışarkən deyib ki, bu hallar əsasən sosial problemlərlə bağlı baş verir: “Bu, həm də qadının cinsinə görə baş verən pozuntularla bağlı olur. Məişət zorakılığı, ayrıseçkilik halları vaxtında araşdırılmayanda intiharlara yol açır”.
Samirə SƏFƏROVA
