Qlobal iqlim dəyişikliyinin sürətləndiyi bir vaxtda alimləri qorxudan tamam başqa bir hadisə baş verməkdədir. Söhbət okeanların gözlənildiyindən də sürətlə qızmasından gedir. ABŞ sinoptikləri bu fonda iddia edirlər ki, dünyada anomal istilər gələn ilin fevralına qədər davam edəcək. ABŞ-da sinoptiklər planetdə orta temperaturun artmasına səbəb olan "El Nino" hadisəsinin 2024-cü ilin fevralına qədər davam edəcəyinə 95 faiz əmindirlər.
"El Nino" və "La Nina" Sakit Okeanda bütün dünyada hava şəraitinə təsir edə bilən iqlim nümunələridir. İyul ayında ekvatorial Sakit okeanda səth sularının temperaturu orta səviyyədən yüksək olub ki, bu da "El Nino" hadisəsinin davam etdiyini göstərir.
Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı hava şəraitinin qlobal temperaturun artmasına səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Bununla yanaşı, 2023-cü ilin iyul ayı tarixdə ən isti ay olub. Alimlər hesab edirlər ki, bu, planetdə son 120 min ilin ən isti dövrü ola bilər. Qeyd edək ki, 2023-cü il iyulunun tarixdə ən isti ay olacağı haqqında xəbərlər insanları təşvişə salıb, alimləri isə yox. Günün istisi onların iqlim modelləri ilə tamamilə uzlaşmışdı, lakin okeanlarla bağlı bunu demək mümkün deyil. Dənizin dibi az qala hər gün həyəcanlı xəbərlər verir. Alimlər bildirir ki, Atlantik okeanı isti vanna temperaturunadək qızıb. Antarktika Argentina ölçüsündə buz parçasını itirib. Yeni modellər isə “Qolfstrim” cərəyanının əvvəllər düşünüldüyü kimi gələn əsrdə deyil, çox ehtimal ki, artıq cari əsrin ortalarında dayanacağını vəd edir, bu isə Avropada iqlim böhranı doğura bilər. İyul ayı ilə bağlı anomaliyanın iki səbəbi məlumdur: insanın səbəb olduğu qlobal istiləşmə və güclənməkdə olan Sakit okean səthinin qızmasının fenomeni olan "El Nino". Baş verənlər alimləri narahat edir, çünki bu, potensial isinmənin sürətlənə biləcəyinə işarə edir, indiki proqnozları, o cümlədən təbii kataklizmlərin səbəb və nəticələrinin yumşaldılmasına dair bəyan edilmiş planların adekvatlığını şübhə altına qoyur. Hər iki həyəcanlandıran fakt iqlim üçün önəmli əhəmiyyət kəsb edən okeanla bağlıdır, çünki Yer səthinin 70 faizini örtür və son onilliklərdə qlobal istiləşmənin 90 faizini özünə çəkib. Cəmi bir neçə on metr dərinliyində bütün Yer atmosferində olduğu qədər istilik saxlanır. Okeanın temperaturu nə qədər artırsa, onun enerji hopdurmaq və planet üzərində temperatur artımını əngəlləmək qabiliyyəti bir o qədər aşağı düşür. NASA-nın məlumatlarına görə, son onillik ərzində suyun temperaturu ən azından 200 il üçün rekord səviyyədə, 2022-ci ildə isə bütün müşahidə tarixində ən yüksək hərarət olub. Artıq üç aydır ki, dəniz səthinin orta temperaturu planetdə ilin bu zamanı üçün əvvəlkilərdən xeyli yüksəkdir. Arktika və Antarktikada okeanın əks etdirən buz örtüyü səthinin həcmi azalır və deməli, okean da sürətlə qızır, bütövlüklə planet də. İyulda arktik dəniz buzunun sahəsi peyk müşahidələri başlanandan bəri ən balaca həcmdə olub. Bu arada Arktikada buz öz adi sürətilə əriməkdə davam edir. İstiləşməni dayandırmaq üçün dünya istixana qazlarının havaya tullanmasını azaltmaq razılığına gəlib. Lakin hətta onlar dərhal neytrallaşdırılsa belə, artıq atmosferdə yığılmış qazlar kifayətdir ki, nəticələri, min illərlə olmasa da, bir neçə yüz il ərzində hiss olunsun, ilk növbədə bu, temperatura və okean səviyyəsinə, eləcə də buz qabığına aiddir. Lakin tullantılar ixtisar edilməzsə və səma indiki templərlə istilənərsə, iqlim qiyaməti nəinki qaçılmazdır, o, yaxın keçmişdə düşünüldüyündən də xeyli tez başlaya bilər.
Suyun Atlantik dənizdə dövriyyəsi planetin bu hissəsinin iqlimini müəyyən edir, lakin qlobal iqlim dəyişikliyi, öz növbəsində, isti səth sularının Karib dənizindən Avropa sahillərinə və soyuq səthaltı suların əks istiqamətdə cənuba cərəyan etmə sürətinə təsir edir. Alimlər bu okean konveyerini “Amoc” adlandırırlar, geniş kütləyə məlum olan isə onun başlıca elementi olan “Qolfstrim” cərəyanıdır. Onun sayəsində Avropanın şimal-qərbində, ilk növbədə Britaniya adalarında iqlim qitənin eyni paralellərində olduğundan daha mülayimdir. Berlin və ya Kiyevdən fərqli olaraq, Londonda uzun çəkən şaxtalı və qarlı qış olmur, çəmənliklər həmişə yaşıl, tropik bitkilər isə özlərini evlərində kimi hiss edirlər. Ümumiyyətlə, son illər “Qolfstrim”in və “Amoc”un zəifləməsi haqqında alimlər dəfələrlə xəbərdarlıq ediblər. Ancaq Hökumətlərarası İqlim Dəyişmə Qrupunda toplanmış dünya ekspertlərinin rəyləri göstərir ki, 21-ci əsrdə kollaps olmayacaq. Danimarka alimləri onların modellərini yoxlayaraq bu qənaətə gəliblər ki, əvvəlki proqnozlar natamam məlumatlara əsaslanıb, çünki cərəyanların tamdəyərli ölçmələri 2004-cü ildə başlayıb və planetin rekord sürətlə qızmasına dair ən təzə məlumatları nəzərə almayıblar. Onların məlumatlarına görə, hər şey daha da pisdir, Atlantikada dövretmə proqnozlardan daha tez zəifləyir və artıq bu əsrdə dayanacaq. Danimarkalılar 95 faiz əmindirlər ki, kollaps haradasa 2025-2095-ci illər arasında baş tutacaq və yəqin ki, əsasən 2050-lərdə baş verəcək. Onların "Nature Communications"da dərc olunmuş tədqiqatında deyilir ki, Atlantik cərəyanlar sistemi dönüş məqamına yaxınlaşıb, bundan sonra sonra o, yeni normaya düşəcək. Bu norma istər kontinentin şimalında, istərsə də cənubunda avropalıların xoşuna gəlməyəcək. Avropanın şimal-qərbində iqlim - qışı sərt, yayı quraqlıq – kəskin kontinental olacaq. Cənubda qapanmış isti və rütubətli hava kütlələri isə mussonlara və tropiklərdə yağıntının intensivliyinə təsir edəcək. Atlantik okeanda “Amoc”un dövretməsinin yavaşımasını alimlər qlobal istiləşmə ilə əlaqələndirir. Bu, Arktikada buzların əriməsini sürətləndirir, duzsuz su şimal dənizlərinin duzluluğunu azaldaraq, soyumuş səthi suların dərinə batması və onların əks istiqamətdə cənuba səthaltı cərəyanın intensivliyini azaldır. Digər tərəfdən, planet üzərində ümumi istiləşmə tropik suların arktik soyudulma prosesini yubadır, onunla bağlı küləklərin zəifləməsi isə isti Atlantik cərəyanların əks istiqamətdə sürətini azaldır. Bu anomaliyanın bəzi əlamətlərini alımlər son üç ayda qeyd edirlər. Dünya okeanı qızır, lakin onun bir hissəsi xüsusilə seçilir. Dünya Meteorologiya Təşkilatı iqlim tədqiqatları şöbəsinin başçısı Mayk Sparrao qeyd edir: “Şimali Atlantikada suyun temperaturu indiyədək görülməmiş həddədir və ciddi narahatlıq doğurur. O, bizim modellərin proqnozlaşdırdığından çox yüksəkdir. Bu, ekosistemlərə də, balıqçılığa da, havaya da öz təsirini göstərəcək”. Havanın temperaturu qütblərdə buzların əriməsini sürətləndirir. Son illər Arktika planetin digər yerlərindən dörd dəfə tez qızır və alimlər çoxdan vəd edirlər ki, 2050-ci ilin sonuna kimi heç olmazsa bir dəfə Arktikada buzlar yayın sonunadək tamamilə əriyəcək.
Samirə SƏFƏROVA
