Hazırda elmin inkişaf səviyyəsi cəmiyyətin və bütövlükdə dövlətin iqtisadi, sosial və mədəni inkişafının əsas göstəricilərindən biridir.
Bundan əlavə, hökumətin bəyan etdiyi elmi və texnoloji vəzifələrin əksəriyyətinin həlli və aparılan elmi tədqiqatların səmərəliliyinin artırılması yalnız gənc mütəxəssislərin elmə davamlı axını, yeniyetmə və gənclərin elmi biliklərə sistemli şəkildə həvəsləndirilməsi ilə mümkün ola bilər. Xüsusən də indiki şəraitdə iqtisadiyyatın elm tutumlu sahələrinə yönəlmiş peşələrin təbliği mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Səmərəli elmi təhsilin təşkili müstəsna önəm kəsb edir
Bu gün dünya ölkələrinin, o cümlədən Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri gənc nəslin elmə maraq və diqqətinin artırılmasıdır. Bunun üçün
gənclərin elmi, texniki və innovativ fəaliyyətə cəlb edilməsi daim diqqət mərkəzində olmalıdır. Elm təmsilçilərinin, görkəmli alimlərin, mühəndislərin, texnologiya sahəsində sahibkarlarının mühüm nailiyyətləri haqqında ictimaiyyətin məlumatlılığının artması da ön planda olmalıdır. Gənclərin və tələbələrin peşəkar elmi, texniki və mühəndislik fəaliyyətinə cəlb edilməsi, ixtiraçılıq fəaliyyətinin artması, cəmiyyətlərin istehsal fəaliyyətində və gündəlik həyatda müasir texnologiyaların, innovativ məhsul və xidmətlərin tətbiqinə də xüsusi diqqət olmalıdır.
Tələbə və gənclər arasında səmərəli elmi təhsilin təşkili hazırda Azərbaycan üçün də prioritetdir. Bunun üçün elmi-pedaqoji, ictimai təşkilatlar, dövlət və ictimai fondlar, inkişaf institutları, dövlət hakimiyyəti orqanları ilə əməkdaşlıqda fonunda elmi-populyar məlumatların təqdim edilməsinin müasir forma və metodlarından istifadə ön planda yer alır. Tələbələrin, o cümlədən məktəblilərin elmi-populyar və elmi-əyləncə tədbirlərinə geniş cəlb edilməsi təcrübəsinin Azərbaycanda da tətbiqinə ehtiyac var. Gənclik mühitində elmlə məşğul olmağın prestiji ideyasının dəstəklənməsinə ölkəmizdə artıq daha çox diqqət olunamlıdır. Bunun üçün ilk növbədə məktəb yaşlı gənclərin yaradıcılıq potensialının inkişafı, onların elmi peşə yönümlü olması üçün ilkin şərtlərin yaradılması zəruridir. Tərəqqinin avanqardı və müasir cəmiyyətin modernləşdirilməsi, inkişafında ən mühüm amil kimi elm ideyasını dəstəkləmək də çox mühümdür. Birgə elmi və təhsil layihələrinin təşkili, həyata keçirilməsi məqsədilə elmi, təhsil və elmi ictimaiyyətin nümayəndələri, o cümlədən ölkənin iri tədqiqat mərkəzləri, institutları, laboratoriyaları, ali təhsil müəssisələri, yüksək texnologiyalı elmi-istehsalat birlikləri arasında qarşılıqlı əlaqənin təşkili də çox aktualdır. Təhsil fəaliyyəti təkcə elmi biliklərin geniş yayılmasını deyil, həm də psevdoelmə qarşı mübarizəni nəzərdə tutur. Müasir texnologiyaların informasiya mübadiləsində istənilən maneələri faktiki olaraq aradan qaldırdığı son 20 ildə bu problem xüsusilə aktuallaşıb. Nəticədə təkcə elmi-populyar informasiyanın ən yaxşı mənbələri deyil, həm də elmlə uzaqdan əlaqəsi olan nəşrlər geniş əhali üçün əlçatan olub. Sensasiyaların arxasınca elmi əsaslandırılmış faktları yalançı elmi konstruksiyalarla əvəz edən ayrı-ayrı müəlliflər və elmi yönümlü nəşrlər oxucu uğrunda mübarizəyə fəal qoşulub. Yalançı elmi nəzəriyyələr, onların əsasında texnoloji həllər qurulduqda və ya həyata keçirilməsindən maliyyə və reputasiyaya böyük ziyan vuran irimiqyaslı layihələr hazırlandıqda xüsusilə təhlükəlidir. Cahilliyə qarşı durmağın yeganə yolu yanlış nəzəriyyələrə aydınlıq gətirmək, aydınlaşdırmaq, təkzib etmək, sübut olunmuş faktlara əsaslanaraq məlumat verməkdir və bu prosesdə alimlərin rolu danılmazdır. Bu səbəbdən alimlərin rəyinin ictimiayyətə operativ çatdırlması da olduqca mühümdür.
Elmin gənclər arasında populyarlaşdırılması hər zaman prioritet olmalıdır
Elm tarixi bəşəriyyət tarixinin bir hissəsidir. Düzdür, reallıqda cəmiyyət elmi nailiyyətlərlə deyil, texniki vasitələrlə məşğul olur. Elmin nailiyyətləri ilə onların konkret tətbiqi arasında sosial-iqtisadi süzgəc mövcuddur. Elm getdikcə daha çox insanların həyatının bir hissəsinə çevrilir. Gözümüzün qarşısında ən böyük işlər gedir: kosmosun və dənizin dərinliklərinin tədqiqi, ultra yüksək təzyiqlərə və aşağı temperaturlara yiyələnmək, istehsalın avtomatlaşdırılması və kompüterləşdirilməsi.
Elm və texnikanın əlamətdar cəhətləri, onlarla insan arasındakı əlaqə, ictimai istehsalda onun rolunin dəyişməsidir. Biliyin populyarlaşdırılması isə insanın gözləri önündə baş verən elmi-texniki inqilabı dərk etməsinə və ona uyğunlaşmasına kömək etmək məqsədi daşıyır. Müasir işçi maksimum səmərəli işləmək üçün çox şey bilməlidir. Elmi biliyin təbliği isə cəmiyyətin intellektuallaşmasına aparan yoldur. Elmin populyarlaşdırılmasının əsas məqsədi əldə olunan elmi nəticələri izah etməkdir. Çoxları mənşəyini bilmədiyi hadisələrin və əşyaların mövcudluğunu normal və təbii hesab edirlər. Müasir uşaq kompüterə, mobil telefona, televizora və ya avtomobilə ağac, pişik və ya aya baxdığı kimi baxır. Onun üçün bütün bunlar, ona göründüyü kimi, həmişə mövcud olan kainatın bir hissəsidir. Burada əsas məsələ uşaqları elmin effektivliyi və inkişafa təsiri haqqında dzgün trbiyələndirməkdir. Bundan əlavə, texnoloji inkişafda fundamental elmin nailiyyətlərindən geniş istifadə olunur. Unutmaq olmaz ki, elm keyfiyyətcə yeni silah növlərinin yaradılmasının texniki imkanlarını təmin edir. Elmin populyarlaşdırılmasının digər məqsədi elmi fəaliyyətin necə həyata keçirildiyini, elmi tədqiqatların necə aparıldığını və alimlərin necə işlədiyini izah etməkdir. Tədqiqat fəaliyyəti alimlərin qarşısında bir sıra tələblər qoyur. Səhv etmək təhlükəsi eksperimental yoxlamanı tələb edir. Bu, riyaziyyat da daxil olmaqla elmin bütün sahələrinə aiddir. Elm adamları çalışır, araşdırır, uğursuz olur və yenidən başlayır. Təbii ki, belə bir fikir bizim təhsil müəssisəsində əldə etdiyimiz fikirdən fərqlənir, burada bizə, sanki, bitmiş bir elm öyrədilir, onun yaranma prosesi yox. İndiki təhsil sistemi elmi populyarlaşdırmır. Tələbələrə hazır elm təqdim olunur. Tədqiqat fəaliyyətinin fərqli xüsusiyyəti onun təşkilinin mürəkkəbliyidir ki, bu da bir çox çatışmazlıqları izah edir. Orta hesabla alimlərin vaxtının üçdə biri eksperimentlərin hazırlanmasına, eyni məbləği onların həyata keçirilməsinə, digər üçdə biri isə nəticələrin şərhinə sərf olunur. Dövlət bu məsələdə elm adamlarına zəruri dəstək verir. Xatırladaq ki, 14 iyun 2016-cı ildə dövlət başçısı “Elm haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununu təsdiqləyib. Elmi fəaliyyət sahəsində dövlət siyasətinin prinsiplərini müəyyən edən bu qanunun qəbulu müstəqil Azərbaycanın elm siyasətinin əsas sütununu təşkil edir və özlüyündə elmdə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqini, dünya elminin tələblərinə cavab verən tədqiqatların aparılmasını, elmi-texniki potensialın qorunub saxlanılmasını, yüksəkixtisaslı kadrların hazırlanması kimi vacib sahələri əhatə edir. Azərbaycan dövləti elmin inkişafı, onun qanunvericilik bazasının möhkəmləndirilməsi və bu sahədə sanballı layihələrin həyata keçirilməsi üçün bütün tədbirləri görür. Elə adamlarının da buna cavab olaraq, öz fəaliyyəti ilə Azərbaycann tərəqqiinə daha çox töhfə verməsi zəruridr.
Ramil QULİYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
