Məlumdur ki, Azərbaycanda şagirdlərin müəyyən hissəsi orta məktəbi bitirdikdən sonra heç bir təhsil almır. Bununla da onlar ixtisassız işçiyə çevrilirlər. Ölkənin əmək bazarında belə işçilərin sayı heç də az deyil.
Ekspertlər isə hesab edirlər ki, bu problemi ilk növbədə peşə məktəblərinin köməyi aradan qaldıra bilər. Həmçinin, bir çox ixtisasa yiyələnmək və gələcəkdə ona uyğun iş tapmaq üçün universitet təhsili vacib deyil. Ümumiyyətlə hesab olunur ki, universitet təhsili o ixtisaslar üzrə vacibdir ki, orada tələbənin ciddi nəzəri biliklərə yiyələnməsi zəruri olsun. Özü də bu nəzəri biliklərin universitetdən kənar əldə edilməsi qeyri-mümkün və ya olduqca çətin olsun. Digər hallarda ixtisaslı işçi olmaq üçün peşə təhsili də bəs edir. Bu arada qeyd edək ki, Hesablama Palatası peşə məktəbi bitirənlərin əmək bazarında iştirakını araşdırıb. Rəsmi rəqəmlərə görə, 2020 və 2021-ci ildə Azərbaycandakı peşə məktəblərindən toplam 23 min 790 nəfər məzun olub. Palatanın araşdırmasında bildirilir ki, onlardan cəmi 31.6 faizinin, yəni 7 min 510 nəfərin əmək müqaviləsi var. Qalan 16 min 280 nəfər, yaxud 68.4 faiz isə hazırda rəsmi olaraq çalışmır. Məzunların daha 949 nəfərinin aktiv VÖEN-i var. Amma onlardan 677 nəfər 2020-2022-ci illərdə gəlir əldə etməsi ilə bağlı hər hansı bəyannamə təqdim etməyib. Açıqlanan məlumatlardan bəlli olur ki, ən çox məzunun qeydə alındığı ixtisaslar aşpaz (1 min 300 nəfər), dərzi (1 min 200 nəfər) və elektrik qaz qaynaqçısı ixtisaslarıdır (min nəfər). Ən az məzun sayı isə parketçi (2 nəfər) və alətçi-çilingər (4 nəfər) peşələri üzrə qeydə alınıb. Məzunların yaş qrupları üzrə göstəricilər də açıqlanıb. 2020 və 2021-ci illərdə peşə məktəbi bitirənlərin 57 faizinin yaşı 20-ni ötməyib. Yaşı 21-30 arası olanlar 29 faizdir. Məzunların daha 11 faizi 31-40 yaş aralığında, 3.2 faizi isə 40 yaşdan yuxarıdır. Yuxarı yaş qrupundakı məzunlar xalçaçı, aşpaz, dərzi ixtisaslarında daha çoxdur. Bu da həmin yaş qrupundan bəzi ixtisaslara tələbatın daha yüksək olduğunu göstərir. Ayrı-ayrı peşə məktəblərinin məzunları arasında məşğulluq göstəricisini gözdən keçirərkən ən yaxşı göstərici Sumqayıt Kimya Sənaye Parkının nəzdindəki peşə məktəbində qeydə alınıb. Bu peşə məktəbini bitirənlərin 71.2 faizi çalışır. İkinci ən yaxşı göstərici Bakı Turizm Peşə Məktəbindədir. Bu təhsil ocağı məzunlarının 57.1 faizi işləməkdədir. Məzunların iş tapması baxımından üçüncü ən yaxşı göstərici Xızı Peşə Məktəbində (53.8 faiz) qeydə alınıb. Neftçala, Daşkəsən və Füzuli rayonlarındakı peşə məktəblərinin məzunları arasında da çalışanların payı 50 faizi aşır.Məzunların iş tapması baxımından ən zəif göstərici 17 saylı Bakı Peşə Məktəbində qeydə alınıb. Bu təhsil müəssisəsindən məzun olanların cəmi 11.1 faizi işləyir. İkinci ən zəif göstərici Masallı Peşə Məktəbi ilə bağlıdır (16.1 faiz). Bakıdakı 18, 19, 22 saylı peşə məktəblərinin, eləcə də Şəmkir, Salyan və Cəlilabaddakı peşə məktəblərinin məzunları arasında da məşğulluq 20 faizdən aşağıdır.
Araşdırma üzə çıxarıb ki, məzunlar arasında işləyənlərin sayı az olmaqla yanaşı, onların da bir çoxu təhsil aldığı sahədə çalışmır. Ən çox qeydə alınan iş satıcılıqdır. Çalışan peşə məktəbi məzunlarının təxminən 20 faizi (1 570 nəfər) satıcıdır. Daha 1 291 məzun hazırda fəhlədir. Peşə məktəbi məzunlarının ən çox iş tapdığı üçüncü istiqamət ofisiantdır (840 nəfər). Daha 462 peşə məktəbi məzunu isə aşpaz olaraq fəaliyyət göstərir. Dərzi, aşpaz, kompüter operatoru, dizayner, qaynaqçı və digər bu tipli daha çox məzunun qeydə alındığı ixtisaslara yiyələnən və hazırda çalışan məzunların cəmi 21 faizi öz ixtisası üzrə çalışmaqdadır. İşləməyənlər də daxil, bu ixtisaslardan bütün məzunlar hesaba qatılanda onların cəmi 7.2 faizinin öz ixtisasına uyğun işdə çalışdığı üzə çıxır. “Azadlıq” radiosunun məlumatına əsasən, ən yüksək aylıq əməkhaqqı (1 500 manat və daha çox) "Elektrik avadanlıqlarına xidmət və təmir üzrə elektrik montyoru", "Avtomatika üzrə usta", "Üzümçülük və şərab ustası", "Veb-dizayner və proqram təminatçısı", "Sənayedə quraşdırma işləri üzrə usta", "Aşpaz", "Mehmanxana inzibatçısı", "Elektrik qaz qaynaqçısı", "Geniş profilli traktorçu-maşinist, təmirçi-çilingər", "Mebel ustası", "Əməliyyatçı-mühasib", "Mühafizəçi", "İnşaat ustası", "Neft və qazçıxarma operatoru", "Turizm təşkilatçısı", "Bitkiçilik mütəxəssisi", "Mühasib" ixtisaslarına ödənilir. Ən az əməkhaqqı (minimum maaş – 345 manat məbləğində) "Heyvanlarda süni mayalanma üzrə texnik", "Növbə motorçusu", "Texnoloji avadanlığın sazlayıcısı" ixtisasları üzrə qeydə alınıb. Peşə Təhsili üzrə Dövlət Agentliyi və peşə təhsili müəssisələri bir sıra işəgötürənlə əməkdaşlıq barədə bilgilər açıqlasa da, rəsmi rəqəmlərdən aydın olur ki, bu anlaşmalar bir o qədər səmərə vermir. 2020 və 2021-ci illərdə peşə məktəblərindən məzun olan 23 min 790 nəfərdən cəmi 141-i özünə bu anlaşmalara uyğun iş tapa bilib. Lakin hesab edilir ki, peşə təhsilinə diqqət artırılsa, bu sahədə daha mühüm nailiyyətlər əldə etmək mümkündür. Düzdür, ölkədə peşə təhsilinə maraq əvvəlki illərə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə artmaqdadır. Peşə Təhsili üzrə Dövlət Agentliyinin yaradılmasından sonra son illərdə peşə təhsilinə üz tutanların sayında müəyyən qədər artım müşahidə edilir. Bunun başlıca səbəblərindən biri də peşə təhsili alanlara subbakalavr dərəcəsinin verilməsidir. Digər tərəfdən peşə təhsili şəxslərin gələcəkdə işlə təminatı baxımından ən uyğun təhsil formasıdır.
Tahir TAĞIYEV
