BMT-nin Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı (ÜMT) bildirib ki, qızmar temperatur Şimal yarımkürəsinin böyük hissəsini bürüyür, aramsız yağışların səbəb olduğu dağıdıcı daşqınlar isə insanların həyat ritmini pozur və dolanışıq vasitələrini məhv edir.
Bütün bunlar iqlimlə bağlı daha çox tədbirlərin görülməsinə təcili ehtiyac olduğunu göstərir. ÜMT-nin məlumatına görə, iyunda rekord səviyyədə ən isti qlobal orta temperatur qeydə alınıb və istilik dalğaları iyulun əvvəlinə qədər davam edib.
ABŞ, Yaponiya, Çin və Hindistanda leysan yağışları və daşqınlar onlarla insanın ölümü ilə nəticələnib, milyonlarla təsərrüfata və infrastruktur obyektlərinə ziyan vurub. Qeyd edilənlər fonunda ÜMT-nin baş katibi Petteri Taalas bildirib: “Ekstremal hava şəraiti bizim istiləşən iqlimimizdə getdikcə daha tez-tez baş verir və insan sağlamlığına, ekosistemlərə, iqtisadiyyatlara, kənd təsərrüfatına, enerjiyə və su təchizatına böyük təsir göstərir”. O qeyd edib ki, bəşəriyyət bu kataklizmlərə uyğunlaşa bilmir və iqlim şəraiti yeni normal halına gələnə qədər insanların ona adaptasiya olmasına kömək etmək üçün səylər artırılmalıdır. Təşkilat, həmçinin vurğulayıb ki, inkişaf etmiş ölkələr xəbərdarlıq və daşqınların idarə edilməsi kimi hazırlıq səviyyəsini artırsa da, aşağı gəlirli dövlətlər bu sahədə həssas olaraq qalır. ÜMT-nin hidrologiya, su və kriosfer üzrə direktoru Stefan Uhlenbruk bildirib: "Planet istiləşdikcə, gözləntimiz ondan ibarətdir ki, biz getdikcə daha intensiv yağış hadisələri görəcəyik və bu da daha güclü daşqınlara səbəb olacaq. Yaponiya kimi inkişaf etmiş ölkələr son dərəcə ayıqdır və daşqınla mübarizə tədbirlərinə də çox yaxşı hazırlaşırlar. Lakin bir çox aşağı gəlirli ölkələrdə heç bir xəbərdarlıq, daşqından müdafiə strukturu və inteqrasiya olunmuş daşqın idarəsi yoxdur. ÜMT bu vəziyyəti yaxşılaşdırmaq öhdəliyinə sadiqdir”. Amma qeyd edilməlidir ki, iqlim dəyişikliyi bəzi inkişaf etmiş ölkələrin də buna qarşı effektiv mübarizəsinə əngəl olur. Məsələn, İtaliya ərazisində müşahidə olunan anomal istilərlə əlaqədar 16 şəhər üçün “qırmızı” xəbərdarlıq elan edilib. İtaliya hökuməti “qırmızı” xəbərdarlıq siqnalının verildiyi ərazilərdəki hər kəsə səhər 11:00-dan axşam 18:00-a qədər birbaşa günəş işığından uzaq durmağı, yaşlılara və ya həssas insanlara xüsusi qayğı göstərməyi tövsiyə edib. İspaniyanın cənubunda, İtaliyanın cənub-şərqində və ola bilsin ki, Yunanıstanda temperaturun 47 dərəcəyə yüksələcəyi gözlənilir. Yunanıstanda termometrlər artıq 40 dərəcədən çox göstərir. Ölkənin ən məşhur turistik məkanı olan Afinadakı Akropol ən isti saatlarda turistlər üçün qadağan edilib. Mütəxəssislər bildiriblər ki, Avropada isti dalğalarının səbəbi məhz iqlim dəyişikliyidir. Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı ekstremal temperaturların ilin sonuna qədər davam edə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Ekspertlər əlavə ediblər ki, xüsusilə Şimali Atlantikada dəniz səthinin temperaturunda görünməmiş yüksəliş olduğu üçün BMT-nin müvafiq qurumları həyəcan təbili çalıb. ÜMT-nin iqlim monitorinqi şöbəsinin rəhbəri Omar Baddur bildirib: “İyulun ilk yeddi günü dünyada son əsrlər ərzində ən isti dövr və ya indiyədək qeydə alınan ən isti həftə hesab edilə bilər. İyulun 7-də qlobal orta temperaturun 17,24 dərəcə Selsiyə yaxın olması ciddi narahatlıq doğurur”. ÜMT-nin eksperti əlavə edib ki, Şimali Atlantikada gündəlik iyun ayının orta temperaturu əvvəlki göstəricilərlə müqayisədə kəskin şəkildə qalxıb, Antarktikada dənizdəki buz səviyyələri isə peyk müşahidələri başlayandan bəri ən aşağı həddə düşüb. Orta rəqəmlərdən 17 faiz aşağı olan builki göstəricilər 2022-ci ilin iyun ayı rekordunu əhəmiyyətli fərqlə qırıb və Antarktidada dəniz buzunun həcmində həqiqətən dramatik bir azalma – təxminən 2,6 milyon kvadrat kilometr itirilmiş dəniz buzlağı ilə nəticələnib. Ümumdünya İqlim Tədqiqatları Proqramının rəhbəri Maykl Sparrou Antarktida ətrafında dəniz buzunun bu cür azalmasının həqiqətən də görünməmiş bir hadisə olduğunu vurğulayıb: “Antarktika bölgəsi adətən nisbətən sabit hesab edilir və başqa ərazilərdən qat-qat soyuqdur. Biz Antarktidada deyil, Arktikada dəniz buzunun bu böyük səviyyədə azalmasını görməyə öyrəşmişik”. ÜMT bildirib ki, təkcə suyun səthinin deyil, bütün okeanın getdikcə istiləşməsi və yüz illər boyu orada qalacaq enerji udması prosesi baş verir. Omar Baddur bununla bağlı əlavə edib: "Tropik tsiklonlar baş verdikdə, sahillərdə hər şey, o cümlədən balıqçılıq, həm də daxili ərazilər təsirlənir. Bu, itkilərə, əhalinin yerdəyişməsinə və digər mənfi hallara səbəb ola biləcək güclü yağıntı ilə müşayiət olunur. Beləliklə, bu dramatik dəyişiklik, həmçinin ekstremal hava və iqlim hadisələrinin artması deməkdir”. ÜMT 2024-cü ildə rekord istilər ola biləcəyini istisna etmir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) baş direktoru Tedros Adhanom Qebreyesus isə qeyd edir ki, 2023-cü ilin ikinci yarısında özünü büruzə vermə ehtimalı çox yüksək olan El Nino təbiət hadisəsi vəziyyəti daha da pisləşdirə bilər. Qeyd edib ki, bu təbiət hadisəsi planetin bir neçə bölgəsində temperaturun artmasına səbəb olur. Beləliklə, iqlimşünas alimlər yüksək ehtimal ilə müxtəlif təbii fəlakətlərin artan tendensiyası barədə xəbərdarlıq edirlər. Qütb və yüksək dağlıq bölgələrdə baş verən istiləşmə bütün planetə təsir edir. Bütün bu proseslər isə bizim regiondan da yan keçmir. Azərbaycanda dəyişən hava, artan sel fəalkəti, bu qəbildən olan digər hallar qeyd edilənlərin təsdiqidir. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin rəisi Nazim Mahmudov məsələ ilə bağlı AzərTAc-a bildirib ki, artıq planetin tarixində bu ilin ən isti illərdən biri olacağı proqnozlaşdırılır: “Bu səbəbdən bölgəmizdə isti hava dalğalı dövrlər də müşahidə olunacaq. Bu il Ümumdünya Meteorologiya Konqresi sürətli iqlim, sosial və texnoloji dəyişikliklər dövrü üçün yeni, əsas strateji prioritetləri təsdiqləyib. ÜMT-in əsas məqsədi 2027-ci ilin sonuna qədər Yer kürəsində hər bir insanın Erkən Xəbərdarlıq Sistemləri vasitəsilə təhlükəli hava hadisələrindən qorunmasını təmin etmək üçün beynəlxalq kampaniyanın həyata keçirilməsi olacaq”. Nazim Mahmudovun sözlərinə görə, ölkəmizdə hidrometeoroloji xidmətin modernləşdirilməsi mərhələli şəkildə aparılır: “Dövlət investisiyaları hesabına müşahidə şəbəkəsi avtomatlaşdırılır, eyni zamanda meteoroloji stansiyalarımızdan məlumatlar həm beynəlxalq, həm də regional məlumat mübadiləsinə ötürülür. Beynəlxalq əməkdaşlıq daha da genişlənir. Çoxillik tərəfdaşlarımız olan Türkiyə Meteoroloji Xidməti ilə yanaşı, tvinninq layihələri çərçivəsində mütəxəssislərimiz Finlandiyanın qabaqcıl Meteoroloji Xidmətlərindən birində təlim keçirlər”. Xidmət rəisi onu da qeyd edib ki, bu ilin sonuna qədər yeni “SmartMet” platformasının işə salınması planlaşdırılır ki, bu da hava şəraiti ilə bağlı yenilənmiş proqnozlar və xəbərdarlıqların keyfiyyətini və əlçatanlığını artıracaq.
Samirə SƏFƏROVA
