Müasir dünyada gender bərabərliyi cəmiyyətin nə qədər inkişaf etdiyini və orada insan hüquqlarının qiymətləndirilib-qiymətləndirilmədiyini göstərən əsas faktorlardan biri kimi qəbul edilir.
Bu, rifaha nail olmaq və yoxsulluğun aradan qaldırılması üçün əsasdır, çünki bu hal cinsindən asılı olmayaraq eyni imkanlar hər kəsə öz potensialını reallaşdırmağa imkan verir.
Dünyada gender problemi hələ də təhlükəli həddədir, Azərbaycanda isə...
Ötən dövrlərlə müqayisədə dünya artıq gender bərabərliyinə nail olmaq yolundadır, lakin hələ də həllini gözləyən bir çox problemlər var. Çünki müasir dünyada gender bərabərsizliyi problemi hələ də tam çözümünü tapmayıb. Gender bərabərsizliyi mədəniyyət və dil, din kimi bir çox amillərin təsiri altında formalaşır. Sterotiplər də buarada rol oynayır. Məsələn, mənzilin təmizlənməsi və ya paltarların yuyulması haqqında danışırıqsa, qadın adətən süjetin mərkəzindədir. Və böyük bir korporasiyada uğurlu karyera haqqında bəhs olunursa, ekranda dərhal bir kişi görünür. Stereotiplər bununla da insanların hüquqlarını pozan bir çox problemlərə yol açır. Amma digər təhlükəli məqamlar da var. Məsələn, dünya üzrə 6-17 yaş arası təxminən 132 milyon qız məktəbə getmir. Erkən nikahlar təhsil və özünü təsdiq yolunda ciddi maneəyə çevrilir. Hər il milyonlarla yetkinlik yaşına çatmayan qız öz iradəsi əleyhinə ailə qurur. Təhsildə gender fərqinə görə qadınların elmlə məşğul olma ehtimalı azdır. Belə ki, təbiət elmləri, mühəndislik, texnologiya və riyaziyyat fakültələrinin məzunları arasında kişilər qadınlardan 3-4 dəfə çoxdur. Üstəlik, texniki təhsil alan yalnız hər dördüncü zərif cinsin nümayəndəsi öz ixtisası üzrə işləyir.
Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) məlumatına görə, qadınlar gün ərzində 4 saat 25 dəqiqə vaxtını ödənişsiz işə, o cümlədən uşaq baxımına və müxtəlif ev işlərinə sərf edirlər. Kişilər ev işlərinə üç dəfə az vaxt ayırırlar - orta hesabla 1 saat 23 dəqiqə.
Hər bir ailənin kimin valideynlik məzuniyyəti alacağına və ev işləri ilə məşğul olacağına müstəqil qərar vermək hüququna malik olmasına baxmayaraq, əksər hallarda ev işləri qadınlara həvalə olunur. Buna görə də onlar işlə təminatdan imtina etmək məcburiyyətində qalırlar. Qadınların orta hesabla eyni əmək keyfiyyətlərinə malik olan kişilərdən 28% az qazandığı bildirilir. Bu, əksər xanımların daha az gəlirli fəaliyyətləri seçməsi ilə bağlıdır. Məsələn, qadınların çoxunun çalışdığı xidmət, mədəniyyət və təhsil sektorlarında maaşlar əsasən kişilərin olduğu sənayelərdəkindən aşağı olur. İnsan alveri qurbanlarının təxminən 70%-i qadınlar və qızlardır. Onlar cinsi istismar və ya məcburi əmək üçün satılır. Eyni zamanda, əksər hallarda kişilər insan alverçisi kimi çıxış edir. Dünyada hər üçüncü qadın ən azı bir dəfə fiziki və ya cinsi zorakılığa məruz qalıb. Gender əsaslı zorakılığa daha çox inkişaf etməkdə olan ölkələrdə rast gəlinir. Məsələn, Efiopiyada bu rəqəm 70%-ə, Yaponiyada isə 15%-ə çatır. Bundan əlavə, bəzi ölkələrdə, o cümlədən Afrika və Yaxın Şərqdə qadın sünnəti hələ də həyata keçirilir. Təxminən 200 milyon qız bu şikəstedici prosedurdan keçib. Gender ayrı-seçkiliyi çox vaxt doğumdan əvvəl başlayır. Belə ki, Hindistanda, Çində və bəzi başqa ölkələrdə hələ də cinsiyyətə görə abortlar edilir. “Journal of the American National Academy of Sciences” jurnalında dərc edilən araşdırmaya görə, 23 milyon qız uşağı yalnız valideynlərinin uşağın cinsiyyətindən razı qalmadığı üçün doğulmayıb. Bu, Finlandiya və Danimarkanın əhalisindən dörd dəfə çoxdur. Özü də hələ bunlar yalnız rəsmi rəqəmlərdir. Dünyada özünü göstərən gender problemlərinin əksəriyyəti Azərbaycanda çoxdan həllini tapsa da,bu xüsusda ölkəmizdə çatışmazlıqlar da var. Məsələn, cinsiyyətə görə abortlar problemi ölkəmizdə də aktuallığını qoruyur. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2022-ci ildə ölkədə 58 min abort qeydə alınıb. Halbuki, 2021-ci ildə isə bu göstərici 46 min 877 olmuşdu. 2020-ci ildə isə bu rəqəm 34 min 719 təşkil edib. Azərbaycanda qanunvericilik selektiv abortlar istisna, digər abortlara qadağa qoymur. Lakin kriminal abortlarla bağlı məsələ Cinayət Məcəlləsində yerini tapıb. Xəstəxanadan kənar aborta görə cərimə nəzərdə tutulur. Hətta bu zaman ehtiyatsızlıqdan ölüm halı baş verərsə, 5 ilə qədər həbs cəzası da verilə bilər. Hesab edilir ki, əslində bütün abortlara qadağa qoyulması zəruridir, bu sahədə təkliflər irəli sürülsə də hələ ki, onlar qanunvericilik səviyyəsində reallaşmayıb.
Artan boşanmalar problemi
Gender stereotipləri bütün ölkələrin büdcələrinə baha başa gəlir. Hesablaçmalar göstərir ki, qadınlar qlobal ÜDM-in yalnız 36%-ni yaradır. Halbuki, kişilərin say üstünlüyü qadınlarla müqayisədə 0,8%-i keçmir. “McKinsey” Qlobal İnstitutunun 96 ölkədə apardığı araşdırmaya görə, hər iki cinsin bərabər məşğulluğu dünya ÜDM-ni 26%, yəni 28 trilyon dollar artıra bilər. Bununla belə, Dünya İqtisadi Forumunun ekspertləri qadın və kişi bərabərsizliyinin yalnız 136 ildən sonra aradan qaldırılacağını iddia edirlər.
Bundan əlavə, dünyada gender bərabərsizliyi birbaşa yoxsulluqla bağlıdır. Tək anaların problemi bütün ölkələr üçün aktualdır. Bir çox tək valideynli ailələr uşaqlarına yaxşı təhsil və ya keyfiyyətli tibbi xidmət almağa kömək edə bilmirlər. Gender bərabərliyinin təmin edilməsi BMT-nin 2030-cu ilə qədər olan dövr üçün müəyyən etdiyi 17 davamlı inkişaf məqsədindən biridir. Qadınların və qızların keyfiyyətli təhsil almaq imkanı olmalı, cəmiyyətdə və qərarların qəbulunda onlar kişilərlə bərabər iştirak etməlidir. Düzdür, Azərbaycanda bu müstəvidə hansısa ciddi problem yoxdur. Ölkədə qadınların ictimai və siyasi fəallığının artırılmasına yönəlik tədbirlər davamlı xarakter daşıyır, mütəmadi olaraq həyata keçirilir. Azərbaycan qadını ictimai həyatın bütün sahələrində fəaldır, ictimai rəyin yaranmasında və formalaşmasında da iştirak edir. Ölkədə gender bərabərliyi üzrə 2019-2024-cü illər üçün Milli Fəaliyyət Planı təsdiqlənib, uğurla icra edilir. Lakin bunlar fonunda ailə dəyərlərinin qorunmasına daha çox diqqət ölkəmiz üçün də aktualdır. Məsələn, Bu ilin ilk beş ayında Azərbaycanda boşanmaların sayı artıb. Ədliyyə Nazirliyinin rayon qeydiyyat şöbələri tərəfindən 19381 nikah və 9040 boşanma halları qeydə alınıb və 2022-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə əhalinin hər 1000 nəfərinə nikahların sayı azalaraq 5,6-dan 4,6-ya düşüb, boşanmaların sayı isə 1,5-dən 2,2-ə qədər artıb. Bu kimi məsələlərin qarşısı qadın və kişilərin birgə fəaliyyəti ilə alınmalıdır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
