Dünyada ən təhlükəli infeksiyalardan hesab olunan vərəm xəstəliyindən hazırda təqribən 20 milyona yaxın insan əziyyət çəkir. XX əsrin əvvəllərində insan ölümünün əsas səbəblərindən sayılan bu xəstəlik son günlərdə yenidən gündəmə gəlib. Azərbaycanda da xeyli sayda insanın yoluxduğu vərəm xəstəliyi artıq uşaqlar arasında da geniş yayılmaqdadır.
Açıqlanan statistik rəqəmlərə əsasən, ötən il Azərbaycanda vərəmə yoluxanların sayı artıb. 2022-ci ildə Azərbaycanda 686 yeni vərəm xəstəsi aşkarlanıb.
“Vərəm xəstəliyinə tutulma artıq yeni bir situasiyadır ki, bu xəstələrə ciddi şəkildə nəzarət olmalıdır”
Mövzu ilə bağlı professor, həkim ekspert Adil Qeybulla ilə həmsöhbət olduq.
- Adil müəllim, vərəm xəstəliyinin əlamətləri nədir?
- Vərəm üçün mütləq patoqnomik olan bir əlamət yoxdur. Vərəmin lokalizasiyasından asılı olmayaraq, istər ağ ciyər, istərsə də digər orqanların vərəmi üçün xas olan nisbi patoqnomik əlamətlər mövcuddur ki, bu əlamətlər axşamlar zəif subfebril hərarətin (37,2-37,4 °S) olması, gecələr səhərə yaxın boyun, ənsə və kürək nahiyəsinin tərləməsi, ümumi halsızlıq, zəiflik əlamətlərinin özünü qabarıq büruzə verməsidir. Bu xəstəlik ən çox tənəffüs orqanlarını zədələyir. Ağ ciyər vərəminin müxtəlif formalarında müşahidə edilən əlamətlər – 3 həftədən çox davam edən öskürək, bəlğəm ifrazı, döş qəfəsində ağrı, təngnəfəslik və qanhayxırmanın olmasıdır. Təbii ki, bu əlamətlərin bir və ya bir neçəsinin olması heç də həmin insanın vərəmlə xəstə olmasını sübut etmir.
- Vərəm xəstəliyi tam sağalırmı?
- Vərəm tam sağalan xəstəliklərdəndir. Onun dərmanlara həssas və davamlı növləri var. Əsas odur ki, xəstəliyi vaxtında aşkarlayıb, vərəm çöpünü tapıb, onun həssas və ya dərmana davamlı olduğunu araşdırasan. Xəstəyə lazımi müalicə müddəti təyin edəsən. Vərəmin ən qısa müalicəsi 6 ay, ən uzun dərmanlara davamlı formasının müalicəsi isə 24 ay çəkir. Həmin müddət bitdikdə xəstəlik sağalır.
- Dediz ki, vərəmin ağırlaşmış formaları olur ki, müalicəsi iki il çəkir. Düzgün müalicə aparılarsa, xəstə hansı müddətdə özünü sağlam hiss etməyə başlayır?
- Vərəm xəstələrinin vəziyyətlərinin ağırlaşmasının səbəbkarı onların özləridir. Çünki müayinəyə gec gəlirlər. Əgər onlar müalicə olunsalar, 2-3 həftəyə, maksimum 1 aya özlərini yaxşı hiss edirlər. Ancaq müalicə bununla bitmir. İnsanlar müalicəni yarımçıq qoyduqda vərəm mikrobakteriyası mutasiya olur və davamlı vərəm forması yaranır.
- Bəzi xəstəliklər var ki, insanlar onların adını eşitdikdə həyəcanlanır və xəstəliyin sağalmayacağını düşünürlər... Vərəmli insan müalicə etdirməsə, yaşama şansı varmı?
- Elə hallar olar ki, xəstəlik özü də sağala bilər. İnsan xəstələndiyini bilməyib, müalicə almayıb, amma sağalıb. Buna özü sağalma deyilir. Yəni insan orqanizmi güclüdürsə, başqa xəstəlik yoxdursa, o, özü-özünə sağala da bilər. Düzdür, bəzi xəstəliklər var ki, adı çəkiləndə insanlar onu sağalmayan xəstəlik kimi anlayır. Vərəm infeksion xəstəlikdir, dərhal özünü büruzə vermir. İnsan özündən asılı olmayaraq, xəstə olduğunu bilmir, cəmiyyətin içində öskürərək vərəm mikrobakteriyalarını ifraz edir.
- İnsanlar arasında vərəmin daha çox hansı növünə rast gəlinir?
- Vərəm xəstəliyinə ən çox tənəffüs orqanlarında, ağ ciyərlərdə rast gəlinsə də, orqanizmin bütün orqan və sistemlərinin vərəm mənşəli zədələnməsi mümkündür və buna praktik olaraq rast gəlinir. Belə ki, sümük-oynaq sisteminin, limfa düyünlərinin, uroginekoloji orqanların, qarın boşluğu orqanlarının, dərinin, gözün və s. orqanların vərəm xəstəliyi təcrübədə müşahidə edilən patologiyalardandır.
- Kimlər risq qrupunda hesab olunur?
- İİV ilə yoluxanlar, şəkərli diabet xəstəliyi olan, hemodialız alan xəstələr, kimyaterapiya alan onkoloji xəstələr, hormonal preparatlar qəbul edən, orqan köçürülməsi əməliyyatları icra olunmuş şəxslər, qidalanması, yaşayış şəraiti aşağı səviyyədə olanlar, zərərli vərdişləri (alkoqol, siqaret və narkotik aludəçiləri) və s. olan şəxslər bu xəstəliyə daha çox tutulur. Vərəm xəstəliyi nə qədər erkən aşkar edilib, tez bir zamanda düzgün müalicəyə başlanılarsa, nəticəsi bir o qədər effektli olar.
- Vərəm xəstəliyinin yaranmasında yaşayış tərzinin rolu olduğunu dediniz. Bu fikir nə dərəcədə əsaslıdır?
- Vərəm xəstəliyi yaradan sosial amillərdən biri də yaşayış tərzi və qidalanma faktorudur. Qapalı yerlərdə çalışan adamlarda xəstəliyə yoluxma risqi yüksəkdir. Sosial vəziyyəti aşağı olan ailələrdə, cəzaçəkmə müəssisələrindən azadlığa buraxılan məhbuslarda vərəmə yoluxma faizi daha yüksəkdir və bu fakt ətrafdakıların da xəstəliyə yoluxma risqini artırır. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, vərəm xəstələri üçün düzgün qidalanma əsas şərtdir. Həmçinin, havanın təmizliyinin vərəmli xəstələr üçün əsas şərtlərdən olduğunu da unutmaq olmaz.
- Bu xəstəliyin Azərbaycanda artmasının səbəbi nədir?
- Vərəm xəstəliyinin əsasında dayanan faktorlardan biri immun sisteminin aşağı olması, xroniki aclıq, soyuqdəymələr və sairə ola bilər. Nəzərə alaq ki, vərəm çöpləri əksər adamlarda tapılır. Amma vərəm xəstəliyinə tutulma artıq yeni bir situasiyadır ki, bu xəstələrə ciddi şəkildə nəzarət olmalıdır. Çünki bir müddətdən sonra vərəm yoluxucu xarakter daşıyır və ətraf üçün təhlükə mənbəyinə çevrilir.
Günel CƏLİLOVA
