Yaşadığımız informasiya texnologiyaları əsrinin ən böyük problemlərindən biri də kiber təhdidlər və kiber hücumlardır desək, yəqin ki, yanılmarıq. Sistemlərin, şəbəkələrin və proqram təminatlarının rəqəmsal hücumlardan qorunması üçün kibertəhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirilməlidir. Müasir dövrdə kiber cinayətlərin sayının artması halları müşahidə olunur.
Bu cür hücumlar ümumiyyətlə məxfi məlumatlar əldə etmək, onu dəyişdirmək və məhv etmək, istifadəçilərdən pul tələb etmək və ya şirkətlərin normal fəaliyyətini pozmaq məqsədi daşıyır. XX əsrin 60-cı illərində informasiya texnologiyalarının inkişafı nəticəsində əməliyyat sistemlərini bütünlüyü ilə bilən, dərinliklərinə enən, kompüterlərlə ətraflı şəkildə maraqlanan, proqramlamanı profesional dərəcədə bilən kompüter mütəxəssisləri – hakerlər meydana gəldi. Bu gün dünyada geniş yayılmış haker şəbəkələri maliyyə əməliyyatları həyata keçirir, vətəndaşların şəxsi məlumatlarına giriş əldə edir və dövlət orqanlarının rəsmi saylarını təzyiq altında saxlayır. Son zamanlar bəzi dövlətlərin seçki sisteminə də giriş əldə edə bildikləri ilə bağlı məlumatlar yayılır, bu sahədə də ajiotaj yaradılmasına cəhdlər olur və bununla da manipulyasiya imkanları genişlənir. Hakerlər hər hansı bir sistemin quruluşu üzərində sistem xətası və ya sistem açıqları tapır, bu açıqların səbəblərini bilirlər. Çox təəssüf ki, bir sıra kompüter istifadəçiləri məlumatsızlıq və diqqətsiz istifadə nəticəsində maddi və mənəvi zərərlərlərə məruz qalır. Bu zərərlərdən qaçmaq üçün bəzi təməl mövzuları bilmək və bəzi təhlükəsizlik tədbirlərini almaq lazımdır. Effektiv kibertəhlükəsizlik tədbirlərini həyata keçirmək hazırda olduqca çətin bir işdir, çünki bu gün insanların daha çox cihaza malik olmalarına rəğmən, kibercinayətkarlar getdikcə daha çox “ixtiraçı” rolunda çıxış edir.
Qeyd edək ki, ölkəmizdə də kiber hücümlarla bağlı faktlar çoxalıb. Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyev media nümayəndələrinə açıqlamasında bildirib ki, əvvəllər kiber hücumlar hər 40 saniyədən bir həyata keçirilirdisə, indi bu,11 saniyədən bir baş verir. Nazir qeyd edib ki, paralel olaraq internetə qoşulan cihazların sayı da artıb.
Maraqlıdır, kiberhücumların sayı niyə artır? Bunun qarşısını almaq üçün nə etməliyik?
“İnternetdən istifadə artdıqca internet və şəbəkələr üzərindən həyata keçirilən cinayətlərin sayı da durmadan artır”
İKT sahəsi üzrə mütəxəssis Kamil Əliyev qeyd etdi ki, kibercinayətkarlıq məsələsi hər zaman aktualdır və cəmiyyətin bütün tərəfləri bu cinayətkarlıqdan bu və ya digər şəkildə əziyyət çəkir: “İnternetə inteqrasiyanın artmasının, yeni texnologiyaların inkişafının müsbət tərəfləri olduğu kimi mənfi tərəfləri də var. Gündəlik həyatımızı asanlaşdıran texnoloji vasitələr və yeniliklər bəzən ehtiyatsızlıq ucbatından müxtəlif problemlər yarada bilir. İnternetdən istifadə artdıqca internet və şəbəkələr üzərindən həyata keçirilən cinayətlərin sayı da durmadan artır. Təbii ki, bu problem bizim ölkəmiz üçün də aktual olaraq qalmaqdadır. Beynəlxalq təşkilatların hesabatlarına fikir versək, bunu aydın şəkildə görmək mümkündür. Bu gün Azərbaycanda bu istiqamətdə müxtəlif işlər görülsə də, bir çox ciddi problemlər hələ də qalmaqdadır.
Kibercinayərkarlıqla bağlı konkret olaraq müxtəlif sahələrdə problemlər yarana bilir. Qeyd etdiyim kimi, bu gün cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən olan, müxtəlif peşələrdə çalışan insanlar kibercinayətkarlıqla rastlaşır. Bundan heç kim özünü sığorta etməyib. O cümlədən hazırda bu problem bank sektorunda da ciddi problemlər törədir. İnsanların bank hesablarından vətəndaşın özünün razılığı olmadan vəsaitlərin çıxarılması ilə bağlı müxtəlif faktlar müşahidə olunur. Bununla bağlı mediada da dəfələrlə məlumatlar verilib”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, dövlət qurumlarında və şirkətlərdə şəbəkələr necə gəldi qurulur. Təhlükəsizlik tədbirlərinə əməl olunmur: “Adi istifadəçi səviyyəsində belə məlumatlarımız qorunmur. Məlumatlar bulud texnologiyasına yüklənmir və şirkətlərin vacib məlumatları lokal yaddaşda saxlanılır. Əslində bu çox mənfi haldır. Çünki sistem hər an çökə bilər. Hakerlər serverlərdəki boşluqlardan istifadə edib belə hücumlar təşkil edir. Şirkətlərin, dövlət qurumlarının vacib informasiyaları oğurlanır. Məlumatların surəti başqa bir yerdə olmadığına görə həmin hakerdən asılı qalırlar. Saytların çoxu lokal server üzərində yığılır. Texnologiya elə bir şeydir ki, heç vaxt tam təhlükəsizliyi təmin etmək mümkün deyil. İT daim inkişafda olan bir sahədir. Bu sahədə daha yaxşısı hər zaman var”.
Günel CƏLİLOVA
