(Əhməd Cavad-130)
"Qorxmurdu. Təmiz əməlindən, sağlam əqidəsindən niyə qorxmalıydı ki?! Amma bir-birinin arxasınca gedər-gəlməzə sürüklədikləri günahsız qurbanlardan yavaş-yavaş sümüyü sancmağa başlamışdı. Ən açıq əqidə ilə yazdığı şeirlərdə belə amansız bir titrətmə özünü göstərir, misralarına ölüm rəngi çökürdü.”
M.Aslan
XX əsrin otuzuncu illərinin sonunda günahsız yerə repressiya qurbanı olmuş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli simalarından Əhməd Cavad istiqlal fikirləri ilə vətəninə, xalqına əlindən gələn xidməti göstərmiş, adını əbədi olaraq vətənpərvər sənətkarlar sırasına yazmışdır. Hüseyn Cavid, Abdulla Sur, İdris Axundzadə kimi görkəmli ziyalı və pedaqoqlardan dərs alması genc şairin taleyində vətənpərvərlik duyğularının aparıcı mövqe tutması üçün əsas özül və ilham mənbəyi rolunu oy-nayırdı. Elə bu ruhda tərbiyə almış Əhməd Cavad Türkiyə ilə Azərbaycanı vahid Vətən olaraq fərqləndirməyən şairimiz hər iki Vətən üçün əlindən gələn işləri görmüşdür.
Ə. Cavadın qoyub getdiyi ədəbi irs kifayət qədər zəngin olmasına baxmayaraq, son dövrə qədər lazımi səviyyədə toplanıb çap edilməmiş, haqqında yazmaq, söz söyləmək istəyənlərin dəst-xəttində sovet idealogiyasının qorxunc təsiri hər zaman hiss olunurdu. 1956-çı ildə şair bərait qazansada üzərindən uzun müddət bu ləkə götürülməmiş, son zamanlara qədər davam etmişdir. Bir sənətkar kimi haqqında yazılan yaxşı və pis nə varsa sətir arxasında şairin sənətinin gücündən, istedadından qorxu və qısqanclıq özünü hər zaman göstərmişdir.
1937-ci ilin Novruz bayramına az qalmış Əhməd Cavadın başı üstündə ilıq yaz günəşi doğmaq əvəzinə, qurğuşun kimi ağır qış buludları cəmləşir, artıq hər şeyi yandırıb külə döndərən ildırımın çaxacağına heç bir şübhə yeri qalmır. Qəribə haldır ki, düz 12 il əvvəl də martın 21-i ona bayram yox, yas olmuşdu. Rus çarizmi və erməni şovinizminin başlarına olmazın müsibətlər gətirdiyi qardaş türk xalqının müsibətlərini görən şairin təkcə milli hissləri deyil, vətəndaş-şair vicdanının hayqırtı-sı ucalmışdı:
Vicdan mənə əmr etdi ki,
Belə gündə bayram etmə!
Quran mənə yol göstərir:
Yoxsulları məyus etmə!..
Ancaq bu dəfə şairi bayram etməyə qoymayan səbəb: ona "xalq düşməni” damğası vurub, Azərbaycan Şura Yazıçılar İttifaqından çıxardılması idi. Bəzi "qələm yoldaşları” yəqin ki, bu "qələbələrini” özləri üçün bayram edirdilər. Əhməd Cavad irsinin tanınmış tədqiqatçılarından biri olan Ə.Saləddin bu hadisəni belə qiymət-ləndirir: "...Yuxarıdan göstəriş beləydi. Ssenari əvvəlcədən hazırlanmışdı, ittihamçılar ayrılmışdı. Məhkəmə "sədri” də, "prokuror” da, "müstəntiq” də, "şahidlər” də, "növ-bətçi böhtançılar” da hazır idi. Şəxsən mən Əhməd Cavadın üzv olduğu Yazıçılar İttifaqında olan "məhkəməsini” onun DTK-da olan məhkəməsindən daha qərəzkar, daha öldürücü məhkəmə hesab edirəm. Bir şair kimi, sənətkar kimi, söz ustadı kimi Ə.Cavad birinci məhkəmədə daha artıq təhqirlərə məruz qalmışdır. Orada şairin həmkarları elə sözlər işlətmiş, elə hökmlər vermişlər ki, onların istedadına da, tə-fəkkürünə də, milli heysiyyatına da adamda böyük şübhə yaranır...”
Mart ayının 25-dən işsiz qalan Əhməd Cavadı keçmiş müəllim yoldaşı, əqidə və məslək düşməni, o dövrdə Azərbaycana başçılıq edən Mir Cəfər Bağırov həbs etdirmə-yə tələsmir. Ona daha artıq mənəvi əzab vermək üçün tam 71 gün intizarda, səksəkədə qoyur, cəmiyyətdən bir növ təcrid edir. Ancaq fiziki repressiyadan əvvəl psixoloji repressiyaya məruz qalan Ə.Cavad sınmır, hər cür mənəvi-əxlaqi simasını itirmiş qor-xunc düşmən qarşısında əyilmir, şəxsiyyətinin ucalığını ləyaqətlə qoruyub saxlayır.
1937-ci il iyun ayının 4-də Ə.Cavadın həbs olunması haqda əmr verilir. Psixoloji gərginliklərdən qurtaran şair bu dəfə həm də fiziki işgəncələrə məruz qalır və bu əzab-əziyyət oktyabrın 12-nə qədər davam edir. Oktaybrın 12-dən 13-nə keçən gecə böyük Azərbaycan şairi Əhməd Cavad dünya tarixində ən amansız və qəddar rejimlərdən biri tərəfindən günahsız yerə güllələnir. Ancaq bundan heç kimin xəbəri olmur. "Xalq ata-ları” şairin ailəsinin də "qeydinə” qalırlar: həyat yoldaşı Şükriyyə xanım sürgünə göndərilir, böyük oğlu Niyazi həbs edilib, üç aydan sonra buraxılır. O, Azərbaycanda yaşaya bilməyəcəyini görüb Leninqrada qaçır. Şairin o biri oğlu Aydın da həbs edilir, Tuqay və Yılmaz isə uşaq evinə verilir. Şairin əsərləri məhv edilir, çapda olanların çapı dayandırılır, evində 3 dəfə axtarış aparılır.
İlk dəfə görkəmli təqdiqatçı Əli Saləddinin, 1992-ci ildə Əhməd Cavadın anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə nəşr etdirdiyi "Əhməd Cavad” monoqrafiyasında şairin həyat və yaradıcılığını hərtərəfli araşdıraraq özündən sonrakı tədqiqatçılara dəyərli matirial vermişdir. Alim, şairin yaşadığı dövrü hansı şəraitdə yazıb-yaratdığını,ona qarşı olan təqib və qarayaxmaları göz önünə sərmişdir.
Alimində qeyd etdiyi kimi bəzi qələm yoldaşlarının və digər qələm sahiblərinin tənqid təhqir və yersiz hücumlarından qorunmaq üçün şairin tərcümə janrına daha çox üstünlük verdiyini, yazdığı şeirlərində isə ən azı digərləri kimi yaltaqlıq, tərif, tərənnümdən uzaq olduğunu görürük.
"... Mən də başqaları kimi insanam, yaşayıram. İndi ki, yaşayıram, deməli mənim də təəssüratlarım vardır. Söz yox ki, bu təəssüratlar hər gün mənə yeni bir şey hiss etdirir. Mən geridə qalmış insanlardan deyiləm...” - deyir şair.
Ə.Cavadın Azərbaycan Şura Yazıçıları Təşkilat Komitəsinin I Plenumunda etdiyi çıxışdan gətirdiyimiz bu sitat şairin ürəyinin bəlkə də ən dərin qatında gizlədib heç kimə söyləmədiyi, etibar etmədiyi fəryadı, harayı, vətəndaş hayqırtısı idi. S.Rüstəm, M.Rahim, M.Quliyev, Ə.Nazim, M.Rəfili, M.K.Ələkbərli, A.Mir Əhməd, A.İsmayıl, Zəngilli, Feyruz, Ə.Seyfi və başqaları şair qarşısında gücsüz olduqlarını boyunlarına almaq, ondan öyrənmək əvəznə "Yeni həyat gətirən, yeni həyatın carçısı Sovet hökumətinə sığınmağı, daha doğrusu Sovet hökumətinin yerli "milli qəssablarına” - başda M.C.Bağırov olmaqla digər hökumət və təşkilat rəhbərlərinə yaltaqlanmaq, onları və üsul-idarələrini tərənnüm etmək, həmçinin öz mövqelərini möhkəmlətmək” məqsədi güdmüşlər. Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyəti katibliyi iclasının stenoqramından (idarə heyəti və iştirakçıların Azərbaycan türkləri olmasına baxmayaraq, iclas rus dilində keçirilmişdir – G.M.) dilimizə çevirdiyimiz kiçik bir parçanı diqqətinizə çatdırırıq. Bu şairin ölüm qabağı son sözləri idi: "... Siz parazitsiniz, əgər mən sizi və sizin düşməncəsinə tənqidinizə qulaq assam, xalqımın şairi olmaram, onda mən bu ordeni sinəmdə nahaq gəzdirirəm...”
Bu böyük şairin yaradıcılığının ilk dövründən, son dövrünə qədər yazdığı ictimai-siyasi məzmunlu şeirlərin birbaşa Azərbaycan adlı vətənə və Azərbaycan xalqına, dolayı yolla isə, bu vətənin, bu xalqın təəssübünü və qeyrətini çəkən, onun uğrunda sərvətini və səyini xərcləyən Azərbaycan xalqına xidmət etdiyini söyləyə bilərik.
Əhməd Cavadın müstəqil Azərbaycanın dövlət atributlarına həsr etdiyi şeirlər xalqın milli şüur və duyğularını tərbiyə etmək baxımından xüsusilə qiymətlidir. Onun marş janrında yazılmış əsərləri də bu baxımdan maraq doğurur. 1918-ci il avqustun 14-də "Gənclər yurdu” qəzetində çap edilmiş "Marş” şeirində:
Millətimin tarixinə
Şan-şöhrət əkməliyəm!
Bu qarşıda yad qalaya
Bir al bayraq dikməliyəm!
Şairin qəhrəmanı döyüş əzmi ilə bildirir ki, o, yurduna xain baxan hər bir gözə tikandır. O, Vətən yolunda, Azərbaycan uğrunda şəhidliyi özünə şərəf saydığı üçün sözünə belə davam edir:
Bayrağıma xain baxan
Xain gözə mən tikanım.
Vurulursam kölgəsində,
Halal olsun ona qanım.
Şairin milli bayrağa həsr edilmiş "Elin bayrağı”, "Azərbaycan bayrağına”, "Al bayrağa” şeirləri isə bu silsilədən olan əsərlərinin zirvəsini təşkil etməkdədir.
Öz yurdunun istiqlalı ilə qürur duyan vətənpərvər şairin gözündə bayraq sadəcə rəngli bir parça deyil, həm də dərin simvolik mənaların ifadəçisidir. Xüsusən, bayraqdakı şəhid qanına bənzədilən qırmızı rəng şairdə bir sıra vətənpərvər assosiasiyalar doğurur.
Ə.Cavadın istiqlal mövzulu şeirlərində şəhidlik və fədakarlıq motivləri mühüm yer tutur. Azərbaycan Cümhuriyyətinin istiqlalının 1 illiyi münasibətilə yazılmış və "İstiqlal məcmuəsi”ndə çap olunmuş "Şəhidlərə” şeirində Türkiyədən "qardaş Azərbaycan xalqına” yardıma gələn qəhrəman əsgərin şəhid olması nikbin duyğularla belə təsvir edilib oxşanır:
Qalx, qalx! Sarmaşıqlı məzar altından!
Gəlmiş ziyarətə qızlar, gəlinlər.
Ey karvan keçidi yollar üstündə
Hər gələn yolçuya yol soran əsgər!
Sənin qovduqların yabançı xanlar,
Qurtardı ölkəmi tökdüyün qanlar!
Bax, nasıl öpməkdə tozlar, dumanlar
Qərib məzarını mənlə bərabər!
Ə.Cavad poeziyası bundan sonra da Azərbaycan xalqının milli-mənəvi tərəqqisi yolunda fəaliyyət göstərən bədii-estetik örnəklərdən biri olaraq qalacaqdır. Bu böyük şairin milli istiqlal mövzusunda qələmə aldığı əsərlər bütün qadağa və repressiyalara baxmayaraq, zaman-zaman Azərbaycan ədəbiyyatında analoji ideyaların təbliğ və təşviqinə dərin təsir göstərmiş, bir çox şairlər bu ideyalardan ilhamlanaraq, Azərbaycanın müstəqilliyi yolunda öz yaradıcılıq töhfələrini vermişlər.
Bəşəriyyət tarixi qədər qədim olan Azərbaycan ədəbiyyatı indiyə qədər bir çox dünya şöhrətli sənətkarlar yetişdirmiş və bundan sonra da yetişdirəcəkdir. Ancaq onların arasında Əhməd Cavad adı həmişə öz orijinallığı və səmimiliyi ilə seçiləcək, gələcək ədəbi nəsillərə örnək kimi əsrlərdən-əsrlərə adlayacaqdır.
Göyərçin MUSTAFAYEVA filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
