Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında (AMEA) dərin islahatlar başlamasa da, müəyyən yeniliklər gündəmə gətirilir. Uzun illərdir AMEA əməkdaşlarının yaş həddinin müəyyən edilməsi məsələsi müzakirə edilsə də, quruma rəhbərlik edənlər bu barədə rəsmi qərar verməyə tələsməyiblər. Bu gün AMEA əməkdaşları üçün yaş həddinin müəyyən edilməsi gündəmə gətirilib.
AMEA-nın vitse-prezidenti, akademik Dilqəm Tağıyev bildirib ki, elmi müəssisələrdə çalışan sıravi əməkdaşlar və fəlsəfə doktorları üçün nisbətən yuxarı yaş həddi (məsələn, 65-70 və 70-75) müəyyən edilə bilər.
O qeyd edib ki, müstəsna hallarda işçilərin ümumi sayının müəyyən faizindən çox olmamaq şərtilə 1 illik müqavilə ilə işə cəlb etmək hüquqi verilməlidir: "Elmlər doktorları üçün yaş həddi fəlsəfə doktorlarına nisbətən daha yuxarı ola bilər. Eyni zamanda elmi işçilərin təqaüd təminatı bir qədər də yaxşılaşdırılmalıdır".
Akademiyada yaş həddinin tətbiq edilməsinin elmə nə isə bir faydası dəyəcəkmi, məhsuldarlıq, keyfiyyət artımı baş verəcəkmi? Bu o anlama gələ bilərmi ki, akademiya 80-90 yaşlı institut direktorları, laboratoriya müdirləri ilə vidalaşacaq? Çünki bu qurumda yaşı 80-i ötən direktorlar çoxluq təşkil edir və onlar illərdir eyni vəzifəni tuturlar.
“...80-90 yaşlı institut direktoru olar?”
Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin rəhbəri, fəlsəfə doktoru İlqar Orucov "Bakı-Xəbər" ə şərhində bildirdi ki, yaş həddinin müəyyən edilməsi və tətbiqi çox vacibdir. “Akademiyada orta yaş həddi, təbii ki, yuxarıdır. Ümumiyyətlə, alimlər arasında orta yaş həddi 65-dən yuxarıdır. Söhbət fəlsəfə və elmlər doktorlarından gedir. Bu onu göstərir ki, bizim elmimiz həqiqətən də qocalıb. Çünki elmdə yaş dövrü hər yerdə 30-51-in üzərində dayanır. Elmdə gənclik yaşı deyəndə burada söhbət fizioloji yaşdan getmir, elmdə daha çox aktiv dövrü əhatə edən yaş mərhələsindən gedir. O yaş dövründə ki, insan daha məhsuldar və işləmək qabiliyyətində olur. O ki qaldı yaşlı alimlərə və yuxarı yaş həddinin müəyyən edilməsinə, dünyada xeyli sayda Nobel mükafatçıları olub ki, gənclik və orta yaş dövründə deyil, məhz yaşlı vaxtlarında o mükafatı almağa nail olublar. Bu da onların uzun illər apardıqları tədqiqatın bəhrəsidir. Əlbəttə, müstəsna hallar, istisnalar var. Tutaq ki, 20-30 yaşında mükafat alanlar da olub, bunlar da xüsusi fitri istedadın sahibləri olub. Onlar istedadlı alimlər olub.
Amma bu bizdə bir qədər fərqlidir. Bu fərq nədən ibarətdir? Azərbaycanda daha çox yaşlı alimlər laboratoriya müdiri, institut direktoru vəzifəsindən ikiəlli yapışıblar. Bax, zərərli olan budur. Bu gün AMEA-da 30-40 ildir institut direktoru vəzifəsindən ikiəlli yapışan şəxslər var, onları yerlərindən qoparmaq olmur. Nə üçün AMEA-da institut direktorları 5 ildən bir dəyişməsinlər? Səbəb nədir? Bir adam bu vəzifədən yapışıb, sanki onu kresloya “kleyləyiblər” yerindən tərpənmir. Belə şəxsin də rəhbərlik etdiyi institutun göstəricisi çox aşağıdır”.
İ.Orucovun sözlərinə görə, laborotoriya müdirləri var ki, vəzifədən yapşıblar, çıxmırlar. O qeyd edir ki, halbuki, bu adamların hər hansı bir iş görməyə, inzibati vəzifəni daşımağa fiziki yaşı imkan vermir. “Yaxşı olar ki, onlar məsləhətçi vəzifəsində olsunlar, inzibati işləri isə nisbətən cavanlara versinlər və yenilikçi insanlar lazımı işləri görsünlər. Bizim yaşlı alimlərin böyük əksəriyyəti ümumiyyətlə işləmir, onların əvəzinə işləyən gənclərdir, yaşlılar gəncləri istismar edirlər. Yaşlı rəhbərlər öz rəhbərlikləri altında işləyən gəncləri əksər hallarda istismar edirlər və onların əməyinə şərik olurlar. Eyni zamanda yaşlılar o institutda böyük intriqa yuvaları yaradıblar. Bir çox hallarda gənclərə badalaq vururlar, gənclər gedir. Burada mənim müşahidə etdiyim maraqlı məqam nədən ibarətdir? Gəncləri də intriqalara çəkirlər və gənclər də intriqa aparmağı sanki onlardan götürürlər. Çox maraqlı nüanslardan biri budur. Sən niyə orada durubsan, 80-90 yaşlı institut direktoru olar? 80-90 yaşında instituta rəhbərlikmi etmək olar? Bu bəlli bir yaşdı, ahıl yaşıdır. Bu adamlar çəkilməlidir, gənclərə yol açmalı, onların fəaliyyətini kənardan müşahidə etməlidirlər, gəncliyə dəstək verməlidirlər. Bütün bunları etməyib vəzifədən yapışmaq alimə yaraşmayan haldır. Mən hər zaman yaşlı insanlarla işləmişəm, o yaşda olan insanların çoxunun böyük təcrübəsi olur. Söhbət əsl alimdən gedir, onlardan görülüb götürüləsi çox şeylər var. Mən dünən Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin sədri olmuş, bizim çox görkəmli alimimiz professor Şahlar Əsgərovla söhbət edirdim. Mən onun həyata baxışına baxıram, gənclər üçün yaratmaq istədiyi imkanlarla bağlı fikirlərini eşitdim, adam sözün həqiqi mənasında Şahlar müəllim kimi ağsaqqallara, ziyalılara həsəd aparır. Şahlar müəllim alim olmaqla bərabər həm də əqidəli bir insandır, dövlətinə, xalqına bağlı insandır. Əslində, ağsaqqal bu cür olmalıdır, həyata baxışında müdrikliyi dərhal sezirsən, fəlsəfi yanaşmalar ortaya qoyduğunu müşahidə edirsən. Onun yanaşmalarından həyatda istifadə edirsən, çünki Şahlar müəllim əsl ağsaqqaldır. Yoxsa intriqa ilə məşğul olanlar ağsaqqaldırmı, yüz yaşları da olsa, onlar ağsaqqal ola bilməzlər! Biz bunu akdemiyanın sonuncu iki prezidentinin timsalında gördük. Yaşları vardı, amma müdriklikləri yox idi. Əsl alimlər əslində o müdrikliyin sahibi olmuş insanlar olur. Elmdə başını girləyib, vəzifələrdə olub onun-bunun ayağının altını qazıb bəlli bir yaşa gələndə, əlbəttə, bu adam müdrik ola bilməz. Ona görə də, akademiyanın yaşla bağlı məsələdə həqiqətən də bəxti gətirmir. Siz gedin institutlara baxın, əksər hallarda qarşınıza yaşlı adamlar çıxacaq. Onlar gənclərin beynini elə yuyublar ki, ətraflarında olan gənclər qaçıb gediblər, yanlarında qalanlar isə artıq onların öz xarakterində formalaşan gənclərdir, onlara da heç cür vəzifə həvalə etmək olmaz. Yaşlıların təsiri altında o gənclər də məhv olur. Açığı, böyük ümidim vardı ki, Dövlət Proqramı ilə xaricdə təhsil almağa gedən gənclər akademiyaya gələcək, burada onlara şərait yaradılacaq, bu vacibdir, çünki onlar fərqli mühitdə təhsil alıblar, bunlardan istifadə olunmalıdır. Təəssüf ki, bu məsələdə də problemlər var. Düşünürəm ki, akademiyada yaş həddi məsələsinə baxılmalıdır. Əlbəttə, fikrimcə, sıravi əməkdaşlar üçün yuxarı yaş həddində 70 yaşa ehtiyac yoxdur. Akademiyada 50 ildir çalışır, amma heç nəyə nail olmayıb, elmi ad almayıb, təbii, belələrinin akademiya üçün heç bir faydası ola bilməz. Amma fəlsəfə doktorları və elmlər doktorları üçün yuxarı yaş həddi yalnız vəzifə tutmamaq şərti ilə ola bilər. O yaşdan sonra adamlar inzibati vəzifə tutmalı deyillər, yalnız elmi işçi kimi akademiyada qala bilərlər. Düşünürəm ki, alimlərin yaşa görə akademiyadan çıxarılması, onların elmdən uzaqlaşdırılması düzgün deyil. Akademiyada ciddi attestsiya keçirilməsinə ehtiyac var. Azərbaycanda reallıqda bunu həyata keçirmək mümkün deyil. Açığını deyim, alimlər var ki, professordur, institutda çıxan əksər məqalələrdə adı gedir, lakin bu məqalələrdən xəbəri olmur, amma inzibati vəzifə daşıyır. Bunu rektorların timsalında da görmüşük. Bir rektor vardı, 10 ildən yuxarı böyük bir universitetə rəhbərlik etmişdi, adına 500 məqalə çıxmışdı. 500 məqalə yazmaq mümkün deyil. Bax, inzibati vəzifələri bunlar ona görə tuturlar ki, orada gedən bütün işlərə özlərini şərik etsinlər, Məşhur Gülümsərov obrazı kimi özlərini institutun bütün işlərinə yamaq edib elmi iflic vəziyyətinə salsınlar”- deyə İ.Orucov bildirdi.
İradə SARIYEVA
