Azərbaycanda dövlət yalnız rəsmi nikahı tanısa da, cəmiyyətimizdə dini və vətəndaş nikahında yaşayan insanlar da az deyil. Bu faktı rəsmi qeydə alınmamış nikahda olan qadınlar tərəfindən dünyaya gətirilən uşaqların sayı da təsdiqləyir
Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada nikaha daxil olmadan ailə quran və ya birgəyaşayış münasibətlərində olan şəxslərin sayının artması, habelə nikahdankənar və tibb müəssisəsindən kənar yeni doğulanların doğum haqqında şəhadətnamə ilə təmin edilməməsi belə uşaqların hüquqlarının və qanuni maraqlarının yetərli səviyyədə müdafiəsinə imkan vermir.
Bu barədə faktlar Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkilinin (Ombudsmanın) 2021-ci il üzrə məruzəsində əksini tapıb.
Bildirilib ki, qeyd edilənlər diqqətə alınaraq, kənd yerlərində vətəndaşların nikahın və doğumun qeydiyyata alınması ilə bağlı vaxtında müraciət etməsi üçün yerli icra hakimiyyəti başçılarının müvafiq inzibati ərazi dairələri üzrə nümayəndəlikləri, bələdiyyələr, polis sahə müvəkkilləri, yerli tibb və təhsil müəssisələri, habelə icmalar səviyyəsində əhali arasında ünvanlı olaraq maarifləndirmə, məlumatlandırma və izahat işinin genişləndirilməsi məqsədə müvafiqdir.
Mütəxəssislər isə hesab edir ki, nikahdankənar dünyaya gələn uşaqlar adətən vətəndaş nikahı ilə yaşayan ailələrdə baş verir. Bu “ailələrin” əksəriyyəti problemli sayıldığından, sonradan nikahdankənar doğulan uşağın taleyi də sual altına düşür.
Aytəkin Kamranqızı: “Vətəndaş nikahına adətən milli dəyərlərə dırnaqarası baxan, ailə məfhumuna məsuliyyətsiz yanaşan insanlar üstünlük verir”
Sosioloq Aytəkin Kamranqızı bildirdi ki, Azərbaycanda ailə institutunun ciddi ənənəsi olub: “Vətəndaş nikahı da ailə institutumuzu aşındıran amillərdəndir. Bəziləri deyir, nikahi nə edirik, bəzisi deyir islami nikahimiz var, o birisin nə edirik. Bunların bir çoxu məsuliyyətsizlikdən qaynaqlanır. Gələcəkdə o məsuliyyətdən qaçmaq üçündur. Yəni ki, dövlətdə qeydiyyatda olanda, boşananda problemlər çıxır: məhkəməyə getmək, məhkəmədən gəlmək… Amma burada mollaya deyirsən boşayır. Və yaxud nikah yoxdursa sağol deyib, papağını götürüb evdən gedir. Bu sahədə boşluq var. Hələ mən nikahdankənar doğulan uşaqların sonrakı taleyindən danışmıram. Statistika deyir ki, ötən il 17 mindən çox nikahsız uşaq dünyaya gəlib. Əslində bu kiçik rəqəm deyil. Həmin ailələri dindirsək, onların 10-12 mini problemli olacaq. Bu kimi nikahlar gələcəkdə ailə institutunun tamamilə aşınmasına gətirib çıxara bilər. Vətəndaş nikahına adətən milli dəyərlərə dırnaqarası baxan, ailə məfhumuna məsuliyyətsiz yanaşan insanlar üstünlük verir. Bəzən misal kimi Avropa ölkələrini göstərirlər və qeyd edirlər ki, həmin ölkələrdə vətəndaş nikahı ilə yaşamaq problem yaratmır. Əslində bu fikir kökündən yanlışdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Avropada ailə modeli, demək olar ki, tamamilə sıradan çıxıb və ailələrlə bağlı kifayət qədər problemlər var. Bu ölkələr ailə məsələsində heç vaxt bizə nümunə ola bilməz. Son illər bizdə də ailə institutunda ciddi gərginlik müşahidə olunur. Biz bu gərginliyin aradan qaldırılması üçün konkret addımlar atmalıyıq”.
Fatimə Hacıbəyli: “Bəzən insanlar məsuliyyət hissindən azad olmaq üçün vətəndaş nikahına üz tuturlar”
“Vəfa” Sosial İctimai Birliyinin sədri Fatimə Hacıbəyli qeyd etdi ki, bəzən insanlar məsuliyyət hissindən azad olmaq üçün vətəndaş nikahına üz tuturlar: “Onlara elə gəlir ki, vətəndaş nikahında kifayət qədər qeyd olunan məsuliyyət və öhdəliklər olmayacaq. Hətta bəziləri uşaqlarına aliment verməkdən imtina edir. Bu, birlikdə yaşayışın bir-birinə əminlik, inam hissinin kifayət qədər olmamasından irəli gəlir. Burada əmlak, aliment məsələlərinin, bir az xarici ölkələrin də təsiri var. Xarici ölkələrdə birlikdə yaşayıb, daha sonra ailə həyatı qururlar. Hətta belə bir təbliğat da irəli sürürlər. Lakin bir fərq var ki, xaricdə birgə yaşayanlar övlad dünyaya gətirmir. Birgə yaşamaq onlar üçün bir-birini tanıma məqsədi daşıyır. Ona görə də əhəmiyyətlidir. Bu mərhələdə də uşaq dünyaya gətirmirlər. Bizdə isə tam tərsidir. Əslində vətəndaş nikahı bizdə həmişə olub. Vətəndaş nikahı daha çox dini nikah kimi də olur. Bunlara elə gəlir ki, elə Allah yanında kəbinlərinin kəsilməsi onların birləşməsi üçün əsasdır və bunun da açıq şəkildə təbliğatı aparılır. Bu cür təbliğat aparmaq və ya qarşısındakını utandırmaq, ailəliliyin ilk dövründən qeyri-səmimi olmaq bu münasibətlərə səbəb olur”.
Hüseyn Axundov: “Uşağın atası olduğu iddia edilən şəxs bunu könüllü etiraf etmədikdə məsələ məhkəmə yolu ilə həll olunur”
Hüquqşunas Hüseyn Axundovun sözlərinə görə, ananın aliment tələb etməsi üçün bioloji atanın adının doğum haqqında şəhadətnaməyə yazılması kifayət edir: “Ailə Məcəlləsinə əsasən, uşaq dünyaya gəldikdən sonra onun mənşəyi müəyyən edilir. Uşağın bioloji atasının adı, soyadı və ata adı doğum haqqında şəhadətnaməyə yazıldığı andan uşaq müəyyən hüquqlara malik olur. Ana ilə nikahda olmayan şəxsin atalığı uşağın atasının və anasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanına birgə ərizə vermələri ilə müəyyən olunur. Şəxs uşağın atası kimi qeydə alınır və müvafiq aliment müəyyən edilir. Lakin əksər hallarda ata bu məsələdən yayınır. Uşağın atası olduğu iddia edilən şəxs bunu könüllü etiraf etmədikdə məsələ məhkəmə yolu ilə həll olunur”.
Günel CƏLİLOVA
