Bu gün dünya tarixşünaslığında ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri şumerlərdir ki, onların etnik mənşəyi, ilkin yaşadıqları ərazilər haqda birmənalı fakir yoxdur. Amma əksər şumerşünaslar onların türk əsilli olduğunu deyir.
Kimin şumerlər haqqında nə yazmasından və nə deməsindən asılı olmayaraq şumerlər türk xalqının mənşəyində önəmli rol oynayıb. Azərbaycan tarixşünaslığında şumerlərin türk mənşəli olduğu qeyd edilir, amma tarix dərsliklərdə onların Mərkəzi Asiyadan, Altay dağlarından gəldiyi haqda məlumatlar verilir. 6-cı sinif “Ümumi tarix” dərsliyində qeyd edilir ki, türkdilli xalq olan şumerlər e. ə 7-6 minilliklərdə Mərkəzi Asiyadan və Altay dağlarının ətəklərindən gələrək İkiçayarasında – Mesopotamiyada məskunlaşıblar.
Əlbəttə, bu, “Altay nəzəriyyəsi”dən qaynaqlanan bir haldır. Çünki “Altay nəzəriyyəsi” Sovet dövründə yaradılmış saxta bir konsepsiya idi ki, orada turk xalqlarının Qafqaza və İkiçayarasına-Mesopotamiyaya Altaydan gəlmə olduqları təbliğ olunurdu.
Müşahidələr onu göstərir ki, bu gun o nəzəriyyəni Azərbaycanın bəzi tarixciləri də davam etdirir. Guya şumerlər ora Altaydan, Mərkəzi Asiyadan gəlib və sair.
“Şumerlərlə bağlı, onların etnik mənşəyi və sair haqqında bu “konsepsiyalar”da yanlış fikirlər sərgilənib”
AMEA-nın A.Bakıxanov adına tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, ADPU-nun dosenti, tarixçi alim Mübariz Ağalarlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu məsələyə başlanğıcdan səhv yanaşma sərgilənib: “XIX yüzilikdə, xüsusilə də XX əsrdə dünya tarixi yazılmağa başlayanda tədqiqat xarakterli məlumatlara yox, daha çox siyasi-ideoloji əsaslara söykənilərək yazılırdı. Sözsüz ki, böyük əraziləri əhatə edən Osmanlı imperiyasının süqut etməsindən, kiçik dövlətlərə bölünməsindən sonra bu dövlətlərin tarixi yazılmalı idi. Eyni zamanda Azərbaycan Qacarlar dövlətinin də 1925-ci ildə varlığına son qoyulması və Pəhləvilərin hakimiyyətə gətirilməsi (söhbət Cənubi Azərbaycandan və onun ətrafındakı ərzilərdən gedir-M.A) yeni bir siyasi mənzərə yaratmaqla yanaşı, həm də bir tarixi ideoloji mənzərə yaratdı. Təbii ki, türk dünyasının əleyhinə olaraq yeni konsepsiyalar yaradılmağa başladı. Bilirsiz ki, istər Sovet tarixşünaslığında, istərsə də 1925-ci ildən sonra yaranan İran tarixşünaslığında müəyyən konsepsiyalar ortaya çıxdı. Təbii ki, qeyd etdiyiniz “Altay nəzəriyyəsi” də həmin bu dövrün “məhsuludur”. Bu, tarixdən çox, siyasi-ideoloji baxışların “məhsulu” kimi ortaya çıxarıldı. Təkcə Mesopotamiya ərazisinə deyil, ümumiyyətlə Ön Asiya bölgəsində türklərin “gəlmə olduğu” haqda “elmi fikirlər” ortaya qoyuldu və yanlış olaraq iddia olunurdu ki, istər Cənubi Azərbaycan ərazisinə, istər Qafqaz bölgəsinə, Anadolu bölgəsinə, Mesopotamiya ərazisinə türklər Altaylardan “gəlmədir”lər. Guya türklər Ön Asiya bölgəsində yerli əhali deyillər. Bunu əsaslandırmağa çalışdılar. Bilirsiz ki, Cənubi Azərbaycanda kəsrəviçilik “elmi konsepsiyası” ortaya atıldı. Eyni zamanda Qafqazla bağlı “Struve məktəbi”nin nümayəndələri müəyyən “elmi konsepsiyalar” irəli sürdülər. Bu “konsepsiya”lara görə bu yanlış məsələləri əsaslandırmağa çalışdılar ki, guya XI əsrə-Səlcuqların Ön Asiyaya yürüşlərinə qədər bu bölgələrdə qeyri-türklər yaşayıb. Guya ki, qeyri-türklər bu bölgənin “yerli sakin”ləri olublar. Guya Səlcuqlar Ön Asiyaya, Anadoluya, Qafqaza, Mesopotamiyaya gələnə qədər bu ərazilərdə türk olmayan əhali “yaşayıb”. Təbii ki, bunları bu və ya digər formada elmi cəhətdən əsaslandırmağa çalışsalar da, fundamental elmi əsaslarla bunu təsdiq edə bilmədilər, ancaq ehtimallar irəli sürdülər, müəyyən ehtimal nəzəriyyələri ortaya qoydular. Bu da o qədər elmi mahiyyət, elmi xarakter daşımır”.
M.Ağalarlının sözlərinə görə, dünya tarixçiliyində konkret olaraq şumerlərinin etnik cəhətdən hansı xalqa məxsus olduğunu əsaslandıra bilmirlər: “Şumerlərlə bağlı, onların etnik mənşəyi və sair haqqında bu “konsepsiyalar”da yanlış fikirlər sərgilənib… Düzdür, qədim və erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda mövcud olmuş Albaniya dövlətinin etnik mənsubiyyəti ilə bağlı müəyyən fikirlər, fərziyələr irəli sürülsə də, bunu Qafqazdilli etnoslara bağlasalar da, bunu da fundamental şəkildə birmənalı olaraq təsdiq edə bilmirlər. Cənubi Azərbaycan əhalisini pəhləvi dilinə bağlasalar da, bunu əsaslandıra bilmirlər. Ona görə də, konkret olaraq “Altay nəzəriyyəsi” də birmənalı şəkildə öz təsdiqini tapmayıb. Birmənalı olaraq “Altay nəzəriyyəsi” də, başqa bu qəbildən olan nəzəriyyələr də ehtimallar, fərziyələr üzərində qurulub. Ona görə də, fikrimcə, “Altay nəzəriyyəsi” öz təsdiqini elmi baxımdan yüz faiz tapmış bir konsepsiya deyil. Sadəcə, Sovet dövründə bu konsepsiya daha geniş vüsət alıb. Bu yanlış konsepsiyadan Sovet və İran tarixşünaslığında, eləcə də bəzi tarixçilərin əsərlərində türk xalqlarının əleyhinə bir siyasi-ideoloji silah kimi istifadə olunub. Təbii ki, qeyd olunduğu kimi, Sovet tarixçiləri də, eyni zamanda Sovet dövrü bəzi Azərbaycan tarixçiləri də bu “konsepsiya”nı əsaslandırmağa, onun “doğru” olduğunu təsdiq etməyə çalışıblar. Sovet dövründə bəzi Azərbaycan tarixçiləri isə bu baxışlara daha fəqrli yanaşıblar və “Altay nəzəriyyəsi”nə qarşı çıxıblar. Yusif Yusifov, Qiyasəddin Qeybullayev, Süleyman Əliyarlı kimi tarixçilər, türkoloqlardan, dilçilərdən Mirəli Seyidov və başqa alimlər bu konsepsiyanın əleyhinə çıxaraq Şərqi Anadolu bölgəsində, Qafqaz bölgəsində, CənubiAzərbaycan bölgəsində qədim dövrdən yerli, aborigen türkdilli əhalinin yaşadığı haqda öz fikirlərini ortaya qoya biliblər”.
M.Ağalarlının sözlərinə görə, sözsüz ki, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa olunandan sonra da bu sahədə bəzi tədqiqatlar aparılıb və bu tədqiqatlar nəticəsində bizim ərəbşünaslarımız, türkoloqlarımız “Altay nəzrəriyyəsi”nin elmi cəhətdən əsaslı olmadığını, onun siyasi-ideoloji təməllərə söykəndiyini əsaslandırıblar. M.Ağalarlının dediyinə görə, bunun davamı olaraq AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda yeni düşüncə, yeni baxış və yeni yanaşma ilə çoxcildlik “Azərbaycan tarixi” hazırlanır. “Hazırlanan çoxcildlik “Azərbaycan tarixi”ndə də Azərbaycanın qədim və erkən orta əsrlər dövrü Azərbaycan xalqının etnogenezi, soykökü məsələləri ilə bağlı yeni araşdırmalarla, yeni fakir və təhlillərlə öz əksini tapacaqdı. Hesab edirəm ki, bu sahədə ciddi tədqiqatlar aparılmalıdır. Xüsusən də qədim və erkən orta əsrlər dövrü Azərbaycan tarixi məsələlərinə olduqca diqqət yetirilməlidir, çoxsaylı elmi əsərlər yazılmalıdır. Bütün bu tədiqatların da nəticəsi o olacaq ki, “Altay nəzəriyyəsi”nin saxta və siyasi-ideoloji bir nəzəriyyə olduğu təsdiqlənəcək”- deyən M.Ağalarlının sözlərinə görə, şumerlərlə bağlı təbliğ edilən yanlış fikirlər də “Altay nəzəriyyəsi”ndən qaynaqlanır.
İradə SARIYEVA
