ABŞ-ın milli valyutasını iqtisadi silah kimi istifadə etməsi son dövrlərdə dünya miqyasında dollardan imtina cəhdlərini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırmaqdadır. Xüsusən də Rusiya, Türkiyə, İran, Çin kimi ölkələrin artıq qeyd olunan istiqamətdə praktiki addımlar atması dolların hökmranlığına ciddi zərbə sayılır.
Bu arada Rusiya, yeni ABŞ sanksiyalarına cavab olaraq, qlobal ticarətdə dollardan istifadəni dayandıracağını bəyan edir. Moskva Çin və İranla birlikdə hərəkət edəcəyini, daha vacib sayılan neft satışında dollardan imtina olunacağını bildirir. Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov bu xüsusda qeyd edib: “Sözdən hərəkətə keçməyimizin, qarşılıqlı razılaşmalada dollardan istifadədən imtinanın, başqa alternativlər axtarmağın vaxtı çatıb”. Rusiyanın enerji naziri Aleksandr Novak isə vurğulayır ki, getdikcə daha artıq ölkə dolları neft ticarəti və digər sövdələşmələrdə əsas vasitə kimi əvəzləmək tərəfdarıdır.
İran da ABŞ sanksiyaları altındadır və Rusiya kimi o da ABŞ dollarından imtina etmək istəyir. Tehran artıq ticarətdə dollardan istifadəni yasaqlamaq yolunda addım atır. Ötən il Türkiyə və İran ticarətdə öz valyutalarından istifadəyə razılaşıblar. Çin isə illərdir dolları qlobal valyuta mövqeyindən sıxışdırmaq istəyir. Hazırda Pekinlə Vaşinqton ticarət savaşı aparır, bir-birinin məhsullarına tarifləri yüksəldirlər. Bu fonda da Çin yuanı bəzən qlobal ticarətdə dolların mümkün əvəzləyicisi kimi qeyd olunur.
Bəzi təhlilçilərin fikrincə, hazırda ABŞ dollarından silah kimi istifadə Vaşinqtona qarşı çevrilə, dolların dünyadakı hegemon statusunun dəyişməsinə səbəb ola bilər. Strateji Mədəniyyət Fondunun təhlilçisi Federiko Pieraksini qeyd edir: “ABŞ dollarından Rusiya, Çin və İrana qarşı beysbol çubuğu kimi istifadənin mümkünlüyü on ildən çoxdur ortadadır. Bu səbəbdən onlar illərdir dollarları digər valyutalara dəyişirlər”. Təhlilçinin fikrincə, dolları silaha çevirməklə Vaşinqton daha çox ölkəni ondan istifadəni nəzərdən keçirməyə sövq edə bilər, uzunmüddətli perspektivdə bu, Vaşinqtonun iqtisadi qüdrətini sarsıda bilər. Türkiyənin “Güneş” qəzeti isə yazır ki, artıq dollardan imtinaya Avropadan da dəstək gəlir: “ABŞ-ın öz valyutasından kürəsəl təhdid aləti kimi yararlanması dünyada dollara inamı sarsıdıb. Alternativ hesablaşma planı hazırlayan ölkələr yeni beynəlxalq ödəniş sistemi yaratmaq haqda niyyətlərini bəyan edib. ABŞ prezidenti Donald Trampın dolları kürəsəl şantaj alətinə çevirməsi faktı dünyanı hövsələdən çıxarıb. Onun hər şeydən qabaq Çin, Rusiya və Türkiyə barəsində tətbiq etdiyi sanksiyalar üzündən bu ölkələr dollara alternativ axtarışını sürətləndirib. İrana görə Avropanın üzərinə qalxışan Tramp Avropa Birliyinin gələcəyini də təhlükəyə düçar edib. Avropa Birliyinin ABŞ-ın xarici biznesi İrandan çıxarmaq tələbinin cavabında bölgədə öz şirkətlərini bağlamaq istəməməsi isə iqtisadi gərginliyi tədricən çoxaldır. Almaniya xarici işlər naziri Hayko Maas bu mövzuda bəyanat verərək qeyd edib: “Avropa İranla nüvə sazişini xilas etmək istəyirsə, Amerikadan asılı olmayan ödəniş sistemi yaratmaq lazımdır”.
Rusiya Dövlət Duması maliyyə bazarı üzrə komitənin sədri Anatoli Aksakov isə qeyd edib ki, dollardan basqı aləti kimi yararlanmaq yeni beynəlxalq valyutanın yaranmasına səbəb olacaq. Aksakov yada salıb ki, dollar 1994-də “dünya valyutası” statusu qazanıb. O zaman bir çox başqa ölkələrin valyutaları sabit dolların fonunda dəyərdən düşüb. Aksakov deyib ki, BRİCS (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və CAR) ölkələri yeni valyutanın yaradılması imkanlarını müzakirə edir: “ABŞ dollardan istifadə məsələsində basqını daha çox gücləndirərsə, başqa ölkələr dollarla ödəniş etməyəcək”.
Dollar şantajı ilə başqa ölkələrin iqtisadiyyatına zərbə vurmağa səy göstərən Tramp ticarət savaşında da yeni cəbhələr açmağı davam etdirir. Alman avtomobil istehsalçılarının Amerika bazarında iştirakından özəlliklə rahatsız olan Amerika lideri əvvəllər təhdid eyhamı vurduğu əlavə gömrük rüsumları haqda qərarı qüvvəyə mindirib. Tramp bildirib ki, AB-dən ABŞ-a gətirilən bütün avtomobillərə əlavə 26% gömrük rüsumu qoyulacaq. Hayko Maas isə cavab olaraq bildirib ki, Almaniya ABŞ-la bağlı yeni xarici siyasət strategiyası hazırlayıb. Bura məhz dollardan asılılığa son qoyulması da daxildir. Nazirin sözlərinə görə, Vaşinqtonla yeni qarşılıqlı əlaqələrin təməlində balanslaşdırılmış əməkdaşlıq dayanacaq və alman xarici siyasətinin əsas məqsədi güclü və müstəqil Avropanın yaradılması olacaq”. Bütün bunlar dollardan imtina məsələsinin getdikcə daha geniş vüsət almaqda olduğunu üzə çıxarır. Belə vəziyyətdə, digər ölkələr kimi, Azərbaycanın da dollar ehtiyatları ilə bağlı siyasətində yeniliklər etməsi qaçılmaz olacaq. Hesab edilir ki, bu halda Azərbaycanın dollar ehtiyatının bir qismini qızılla əvəzləməsi tamamilə gözlənilən sayılır.
Tahir TAĞIYEV
