Verilən son rəsmi açıqamalardan bu qənaətə gəlmək mümkündür ki, qardaş Türkiyə ilə ABŞ arasında başlanan ticarət savaşı getdikcə daha da dərinləşəcək. Eyni zamanda ABŞ-ın Çin, Rusiya, İran, Venesuela və digər bir sıra ölkələrlə də ticarət, qarşılıqlı sanksiya savaşı kəskinləşməkdədir.
“Blomberq” agentliyi yazır ki, artıq yaranmış vəziyyət dünya iqtisadiyyatında dalğalanmalara səbəb olaraq yeni böhran təhdidi yaradır. Qeyd olunur ki, konkret halda kəskinləşən Türkiyə-ABŞ iqtisadi savaşı artıq sərhədləri aşıb.
Belə bir vaxtda isə ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, Vaşinqton Ankaraya güzəştə getmək niyyətində deyil. O, “Röyters” agentliyinə müsahibəsində bu xüsusda daha sonra qeyd edib: “Mənim fikrimcə, Türkiyənin etdiyi çox kədərlidir. Düşünürəm ki, onlar ABŞ-a qarşı cavab ölçüləri tətbiq etməklə böyük səhv edirlər. Heç bir güzəşt olmayacaq”. Ağ Evin başçısı Türkiyəyə tətbiq etdiyi gömrük vergilərinin Avropaya təsirindən də narahat olmadığını vurğulayıb.
Xatirladaq ki, avqustun 10-da Donald Tramp Türkiyədən idxal olunan polad və alüminiuma ikiqat ticarət tarifinin təbiqi barədə qərar qəbul edib. Türkiyədən alınan alüminiuma 20, polada isə 50 faiz gömrük rüsümu tətbiq olunacaq. Türkiyə isə ABŞ-ın ona qarşı iqtisadi sanksiyalarına cavab olaraq avqustun 15-dən ABŞ istehsalı olan bəzi məhsulların idxalında əlavə maliyyə öhdəliklərinin 100 faiz artırılmasına dair qərar verib. Qərara görə, Birləşmiş Ştatlardan alınan avtomobil, spirtli içki və tütün məmulatları da daxil olmaqla, müəyyən malların idxal rüsumları artırılıb. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyip Ərdoğan, həmçinin, bütün Amerika elektronika məhsullarının boykotunu elan edib. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Ərdoğan ABŞ-ın mövqeyini yenidən sərt tənqid edib: “İqtisadiyyatımıza yönəlmiş hücumların bayrağımıza və azanımıza olan hücumlardan fərqi yoxdur. Məqsəd eynidir”. Onun sözlərinə görə, məqsəd Türkiyəni və türk millətini diz çökdürmək, əsir almaqdır: “Biz, boynumuza boyunduruq vurulmasındansa, boynumuzun vurulmasını seçən millətik. Terror təşkilatları ilə, içimizdəki xəyanətlər, min bir hiylə ilə, tələ ilə çökdürə bilmədikləri Türkiyəni valyuta oyunu ilə diz çökdürəcəklərini düşünənlər səhv etdiklərini yaxın zamanda öyrənəcəklər”.
Baş verənlər fonunda ABŞ-ın “The New York Times” qəzeti yazır ki, dünya artıq yeni qlobal “valyuta müharibələri” dönəminə də qədəm qoyur: “Prezident Rəcəb Tayyip Ərdoğan maliyyə böhranına görə xainlər və xaricdəki səlahiyyətlilərin məsuliyyət daşıdığını iddia edərək, “iqtisadi müharibə”də güclü ABŞ dollarını “Türkiyəyə atılan güllə, mərmi və raketlər” adlandırır. Türkiyənin çətinlikləri hələ indi başlayır və bu, ona qarşı iqtisadi müharibənin aparıldığını düşünən cənab Ərdoğanın şəxsi təxəyyülünün məhsulu deyil. Lakin inkişaf etməkdə olan ölkələrə uzun illər ziyan vuran dolların artan məzənnəsi ilə əlaqədar öz nəzər nöqtəsi var. İndi əsas məsələ Türkiyənin daha geniş qlobal böhranla üzləşməyə hazır olub-olmamasıdır. Digər tərəfdən, indi bundan daha böyük bir sual meydana gəlir: Türkiyə iqtisadiyyatını zəiflədən güclü dollar dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatını – Çini də yolundan azdıra bilərmi? Çin fərqli səbəblərdən güclü dollara qarşı həssasdır. O, neft də daxil olmaqla, faktiki olaraq bütün xammalı almaq məcburiyyətində qalan Türkiyəyə nisbətən idxaldan daha az asılıdır. Türkiyə ilə müqayisədə, Çinin xroniki ticarət kəsiri yoxdur və xaricdəki satınalmalarını maliyyələşdirmək üçün dollarla borc almağa ehtiyac görmür.
Lakin 2008-ci ildəki qlobal maliyyə böhranından sonra Pekin dövlət banklarına yeni kreditlər sifariş verməklə iqtisadiyyatını möhkəmləndirməyə çalışıb. Son on ildə qlobal borcun artımının yarıdan çoxunu Çinin daxili kreditləri təşkil edir. Çində daha çox pul var, Birləşmiş Ştatlara nisbətən daha çox. Bu vəsaitin böyük hissəsi yüksək gəlirlərə can atan çinlilərin əlindədir. Beləliklə, Çin də ciddi kapital axını risqi ilə üzləşə bilər. Digər tərəfdən, bu il FBŞ Federal Ehtiyatlar Sisteminin şərtlərinin sərtləşməsi dolları daha da gücləndirib, Pekinin asan pul siyasəti isə yuanı daha da zəiflədib. Pekin də öz valyutasının dəyərini yüksəltməyə çalışaraq güclü dolların cazibəsini azalda bilər. Ancaq bu, Çin iqtisadiyyatının böyük borc yükü altında yavaşladığı dövrdə yuan tədarükünü gücləndirmək deməkdir. Böhran gücləndikcə diqqət Türkiyədə yaşanan nisbətən kiçik qlobal təhlükədən Çinə yönələcək – prezident Trampın tarif müharibəsindən “valyuta müharibələri”nə. İllər boyu Pekin iqtisadiyyatda zəiflik əlamətlərinə cavab verərək, dövriyyəyə daha çox yuan buraxıb, Birləşmiş Ştatlar da həmin dövrlərdə güzəştli pul siyasəti həyata keçirib. İndi bu təkrarlana və beləliklə, dünya boyu “valyuta müharibələri”nə təkan verə bilər”. Mümkün “valyuta müharibələri”nin ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana təsiri də olduqca maraqlıdır. Hesab edilir ki, ötən dövrdə olduğu kimi, bu dəfə də Azərbaycan belə müharibədən təsirlənməyəcək. Ən azıo baxımdan ki, ölkəyə daxil olan valyuta ölkədən çıxan valyutadan çox olduğundan, manatı hansısa təhdid gözləmir. Daxildə bütün ödənişlər milli valyuta ilə olduğundan, gələn dolların mühüm hissəsi manata çevrilir. Belədə də manata daha çox ehtiyac yaranır. Tələb və təklif üzərində qurulan bazar iqtisadiyyatında isə bu səbəbdən manat daha gücül mövqe sahibi olur. Digər tərəfdən, Azərbaycanın ixrac məhsullarına xarici bazarda yüksək tələb də manatın ucuzlaşması üçün hansısa əsas yaratmır. Bu səbəbdən “valyuta müharibələri”nin yenə Azərbaycana hansısa ciddi təsiri gözlənilmir.
Tahir TAĞIYEV
