Son günlərdə qonşu İranın ünvanına ABŞ və İsraildən daha sərt ittihamlar səslənməkdə, tərəflərin hərbi ritorikasının güclənməsi müşahidə edilməkdədir. Məsələn, İsrailin baş naziri İranın Suriyanı təkmilləşdirilmiş silahlarla təchiz etdiyini deyib. Benyamin Netanyahu onu da vurğulayıb ki, Tehrana sonra deyil, indi müqavimət göstərilməlidir.
İsrailin hökumət başçısı, hərb yolu ilə olsa belə, İranın aqressiyasına son qoyulacağını bildirib: "Biz eskalasiya tərəfdarı deyilik. Lakin hər bir ssenariyə hazırıq. İsrail dəfələrlə İranın Suriyadakı daimi hərbi mövcudluğunu qəbul etməyəcəyini bildirib".
ABŞ prezidenti Donald Tramp isə, ümumiyyətlə, İrandakı “rejimi dəyişmək” arzusundadır. Trampın vəkili, Nyu-York şəhərinin sabiq meri Rudolf Culiani qeyd edib ki, İranda hakimiyyətin dəyişməsi Yaxın Şərqdə sülhün bərqərar olmasına aparan yeganə yoldur. Belə vəziyyət İrana qarşı adıçəkilən ölkələrin savaşını istisna etmir. Bu isə indidən neft bazarlarına təsir göstərən başlıca faktorlardan birinə çevrilib. Məsələ ilə bağlı “Forbes” nəşri yazır ki, İranla bağlı vəziyyət kifayət qədər gərginləşir: “Böyük ehtimalla, prezident Donald Tramp mayın 12-də İranla nüvə sazişindən imtina edəcək. Qlobal neft bazarları üçün bu əməlin nəticəsi, şübhəsiz ki, olacaq və o, qiymət artımının əsas amillərindən biridir. Trampın sazişdən geri çəkilməsinin sürpriz olmayacağını xatırlamaq vacibdir. “Brent” markalı neftin qiyməti bu fonda son üç ildə 1 barrelə görə 75 dollara çatıb. Xəbər rəsmiləşdikdən sonra bazar qiymətlərinin daha da yüksəlməsi üçün qısa vaxt lazım olacaq.
Ən böyük narahatlıq dünya bazarında bir gün də təxminən 500 min barrelə yaxın İran neftinin itkisidir. Bu, artıq hasilatın azaldılmasını tələb edən OPEK rəhbərliyi ilə böyük Asiya qitəsi arasında gərginlik yaradıb. “Goldman Sachs”a görə, ilk rübdə dünya miqyasında tələbat təxminən son səkkiz il ərzində ən sürətli nisbətdə böyüyüb. İran nefti bazardan çıxacağı halda neftin nə qədər bahalaşacağı düşünülməlidir. Buna Venesuelanın problemlərini də əlavə edin, bu halda, dünya böyük bir çatışmazlıqla üzləşir.
İki il əvvəl sanksiyaların qaldırılmasından sonra İran istehsalının sürətlə artması və ixrac fəaliyyətinin yenidən bərpası çox heyrətamiz idi. OPEK-in üçüncü böyük istehsalçısı gündə 2.2 milyon barrel olan ixracını iki dəfə artırdı. Avropa qısa zamanda gündəlik 500-600 min barrel neft idxal edən İranın ən böyük alıcısı oldu. Tramp müqavilədən çıxarsa, bu ticarət dənizi quruyacaq. Bəlkə də dərhal deyil, amma yaxın aylarda Avropa neft emalçıları və treyderləri tədricən bazardan kənarlaşacaq. Çünki onlar İranla əlaqəli çətinlikləri və ABŞ maliyyə bazarlarında sanksiyaları pozmanın potensial cəzasını anlayır. ABŞ-da aktivləri az olan və ya Amerikanın sanksiya siyasətini daha az nəzərə almış Çin və Hindistan kimi sürətlə inkişaf edən ölkələrin bir hissəsi, ehtimal ki, əlavə risqə görə İrandan sağlam bir endirim əldə etməklə gərginliyin bir qismini öz üzərinə götürəcək. ABŞ-la daha yaxından əlaqəli olanlar dövlətlərin – Yaponiya və ya Cənubi Koreyanın İranın xam neftini alması daha çətin olacaq və onlar Vaşinqtonun sanksiyalardan imtina etməsini gözləyəcək. Artan geosiyasi risqlər, xüsusilə də İran məsələsi qiymət artımını daha da sürətləndirir.
Bəs qiymətlər nə dərəcədə yüksək ola bilər? Son zamanlar tanınmış bir fondun meneceri iddia edib ki, dünya 1 barrel üçün 300 dollar ödəməyə hazır olmalıdır. Bu qəribə iddiadır. Ancaq Səudiyyə Ərəbistanı OPEC-in razılaşmasını mümkün qədər uzun müddət saxlamağa çalışır, çünki bu dövlət nəhəng “Aramco” şirkətinin səhmlərini xarici investorlara təklif etməyə hazırlaşır. Səltənətin lideri mövcud qiymətlərin tələbata uyğun olması fikrindədir. Səudiyyə Ərəbistanının düşüncəsinə əsasən, qiymətlər hələ də yüksəlməlidir, bəlkə də 1 barrel üçün 100 dollara qədər. Geniş müzakirə olunmayan mümkün bir orta yol da var: bu, prezident Trampın nüvə razılaşmasından çıxması, lakin ABŞ-ın müttəfiqləri üçün İran neftinin istifadəsinin saxlanmasıdır. Bu, neft qiymətlərinin indiki səviyyədə qalmasına kömək edəcək, lakin Tehrana da nüvə proqramını maliyyələşdirmək üçün davamlı gəlir mənbəyi verəcək”.
Eyni iddialarla Türkiyənin “Güneş” qəzeti də çıxış edir. Qəzet yazır ki, İran-ABŞ gərginliyi artır və bu, neft bazarına təsirsiz ötüşmür: “İranla nüvə sazişindən imtina üçün bəhanə tapmaq ABŞ-a çətin deyil. Hər şeyə əsasən, İranla bağlı hər bir gərginliyin Uzaq Şərqə və Latın Amerikasının bəzi ölkələrinə də təsiri olacaq. İranın qaba obrazının yaradıldığı bir dövrdə ehtimal etmək olar ki, neft qiymətləri ən yaxın vaxtlarda bir barrel üçün 250-300 dollar həddinə qədər qalxa bilər”. Hər halda, hadisələrin gedişi qarşıdakı günlər ərzində neftin qiymətinə də aydınlıq gətirəcək. Hesab edilir ki, ABŞ-ın ən azından İrana qarşı sanksiyaları bərpa etməsi neftin qiymətini 100 dollarlıq həddə çox asanlıqla çatdıracaq.
Tahir TAĞIYEV
