Cari il ərzində Azərbaycan daha bir mühüm layihənin icrasını başa çatdıracaq ki, bu da öz növbəsində həm ölkə iqtisadiyyatının dinamik inkişafına təkan verəcək, həm də Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda mövqelərinin daha da güclənməsinə təkan verəcək. Söhbət “Cənub Qaz Dəhlizi”nin mühüm tərkib hissəsi olan “Transanadolu“ (TANAP) qaz boru kəmərindən gedir.
Xatırladaq ki, bu məsələ Prezident İlham Əliyevin Türkiyə səfəri və burada həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşündə xüsusi diqqət mərkəzində yer aldı. Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirdi ki, iyunun əvvəlində Azərbaycan təbii qazının Türkiyəyə və Avropaya nəqlini nəzərdə tutan TANAP-ın açılış mərasimi keçiriləcək: “Cənub Qaz Dəhlizi”nin mühüm tərkib hissəsi olan TANAP təkcə Türkiyə ilə Azərbaycan arasında təbii qaz alqı-satqısına deyil, eyni zamanda, bütövlükdə Avropanın enerji təhlükəsizliyinə öz töhfəsini verəcək. İzmir şəhərinin Əliağa rayonunda inşa edilən “Star” neft emalı zavodunun tikintisi isə yaxın vaxtlarda yekunlaşacaq. Zavodun açılış mərasimi bu ilin sentyabr-oktyabr aylarında baş tutacaq. “Bununla da Azərbaycan Türkiyədə ən böyük investor olacaq”.
Məsələyə münasibət bildirən İlham Əliyev isə diqqətə çatdırdı ki, Türkiyə və Azərbaycan bölgədə birgə səylərlə çox böyük layihələr gerçəkləşdirir: “Bakı-Tiflis-Qars, TANAP tarixi layihələrdir. Bizim iradəmiz, bizim təşəbbüsümüz və birliyimiz bu layihələri həyata keçirdi. Bu gün biz Avrasiyanın enerji və nəqliyyat xəritəsini yenidən tərtib edirik. Bu layihələr bizim gücümüzü artırır, regional işbirliyini möhkəmləndirir və bölgədə sabitliyi təmin edir. Yəni bizim birgə həyata keçirdiyimiz təşəbbüslər və layihələr, sadəcə olaraq, iqtisadi məna daşımır, bunların çox böyük siyasi mənası var. Bu layihələr təhlükəsizliyi, sabitliyi möhkəmləndirən layihələrdir. Əminəm ki, bundan sonra da birgə həyata keçirəcəyimiz layihələr uğurla başa çatacaq”.
Qeyd edək ki, TANAP-ın Türkiyənin Əskişəhər bölgəsinə qədər olan birinci fazası üzrə işlərin təqribən 99 faizi yekunlaşıb. Avropaya qədər olan işlərin isə təqribən 80 faizi həyata keçirilib. Ümumilikdə layihə üzrə işlərin 93 faizdən çoxu tamamlanıb. TANAP-ın baş direktoru Saltuk Düzyol bu xüsusda bildirir: “TANAP layihəsinin iki fazası üzrə işlərin ümumilikdə 93 faizdən çoxu icra edilib. Bu il iyundan etibarən TANAP-la Türkiyəyə kommersiya məqsədilə ilk qaz veriləcək. Uzunluğuna və diametrinə görə “Cənub Qaz Dəhlizi”nin ən böyük hissəsi olan TANAP layihəsi üzrə işlər artıq son mərhələyə qədəm qoyub. TANAP-ın 1350 kilometr uzunluğundakı hissəsinin inşası tamamlanıb, boru kəmərinə sınaq məqsədilə qaz vurularaq Əskişəhərə çatdırılıb. Bu hissədə boru kəməri marşrutu boyunca fiber-optik kabel də çəkilib. Layihə üzrə “Faza-0”, yəni cari ilin ortalarında Türkiyənin “Botaş” şirkətinin sisteminə ilk qazın qəbul edilməsi üçün işlərin 99 faizi tamamlanıb. “Faza-1”, yəni 2019-cu ilin sonunda Türkiyədən keçməklə Avropaya təbii qazın verilməsi üçün nəzərdə tutulan işlər üzrə isə 80 faizdən çox irəliləyişə nail olunub”. TANAP-ın idarə heyətinin sədri, SOCAR-ın prezidenti Rövnəq Abdullayev bildirib ki, cari ilin ikinci yarısından etibarən, əvvəlcədən planlaşdırıldığı kimi, TANAP-la 6 milyard kubmetr həcmində qaz Türkiyəyə ixrac olunacaq. Xatırladaq ki, 2020-ci ilin əvvəlindən TAP kəmərinə birləşdiriləcək TANAP-ın ümumi ötürücülük həcmi 16 milyard kubmetrə çatdırılacaq. Sonrakı mərhələlərdə isə kəmərin ötürücülük həcmi 31 milyard kubmetrə çatdırıla bilər. Bütün bunlar, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycanın iqtisadi müstəvidə inkişafını daha çevik hala gətirəcək. Elə bunun nəticəsidir ki, Dünya Bankı (DB) 2018-ci ildə Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 1,8% artacağını proqnozlaşdırır. Bu ilin yanvarında isə qurum Azərbaycanda 0,9% iqtisadi artım gözləyirdi. Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) da 2018-ci il üçün Azərbaycan iqtisadiyyatının artımı ilə bağlı proqnozu 1,3 faizdən 2 faizədək yüksəldib. Ekspertlər hesab edir ki, iqtisadi artım proqnozlarının yüksəldilməsində TANAP-ın cari il ərzində işə düşməsinin vacib rolu var. Amma TANAP Azərbaycana təkcə iqtisadi dividendlər gətirmir. Onun siyasi baxımdan da əhəmiyyəti kifayət qədər yüksək sayılır. Belə ki, kəmər Azərbaycan və Türkiyəni biri-birinə daha da yaxınlaşdırır, Avropa ölkələrinin bu dövlətələrə diqqətini yüksəldir. Digər tərəfdən, TANAP vasitəsilə Azərbaycanla başlayan Şərq-Qərb qazötürücü xəttinə sonradan Türkmənistan, Qazaxıstan, İraq, İran və digər Şərqi Aralıq dənizi ölkələri də qoşularaq qaz resurslarının Qərbə daşınmasında rol oynaya bilər. O da qeyd olunmalıdır ki, TANAP layihəsi başa çatan kimi Türkiyənin qaz xərcləri də azalmış olacaq. Bunun əsas səbəbi Azərbaycanın qardaş ölkəyə münasibətdə ucuz tarif siyasəti yürütməsi ilə bağlıdır. Türkiyə qaz istehlakında, demək olar ki, tamamilə kənardan asılı bir ölkədir. Əsas tədarükçüləri Rusiya, İran, Azərbaycan, Nigeriya və Əlcəzairdir. Rusiya və İrandan alınan qaz nisbətən baha başa gəlir. Azərbaycandan alınan ucuz enerji Türkiyənin mövqelərini gücləndirir. Məsələn, məlumdur ki, TANAP-ın işə düşməsi ilə Türkiyə enerji xərclərində 3 milyard dollarlıq qənaət edəcək.
Tahir TAĞIYEV
