Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həll prosesinin uzanmasının Ermənistana gedərək daha çox ziyan vurması gələn ay bu ölkədə keçiriləcək parlament seçkiləri ərəfəsində gündəmə gətirilən ən əsas mövzuya çevrilib. Təkcə erməni mediası yox, hətta ictimai fikrə təsir göstərə bilən bir çox siyasilər də açıq bəyan edirlər ki, Azərbaycan ərazilərinin işğal altında saxlanmasına göstərilən cəhdlər əbəsdir və yalnız Ermənistanın çöküşünün daha da sürətlənməsinə xidmət edir.
O da qeyd edilir ki, əvvəllər Ermənistanın çox güvəndiyi Rusiya faktoru da Azərbaycanın diplomatik gedişləri nəticəsində aradan qalxır. Erməni politoloq İqor Muradyan bildirir ki, Azərbaycan diplomatiyası son illərdə kifayət qədər uğurlu manevrlər edə bilib və nəticədə Moskvanın bölgədə proseslərə baxışı dəyişib. Bunun nəticəsində Ermənistan Qarabağ məsələsində tamam təklənmiş vəziyyətə düşüb.
Yaranmış vəziyyəti Ermənistanda, əslində, əksər siyasi qüvvələr də çox aydın şəkildə görür. Onlar məhz bunları nəzərə alaraq, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə ilgili indi ötən illərdən fərqli mövqe sərgiləməkdən belə çəkinmirlər. Bunu İqor Muradyan da təsdiq edir və vurğulayır ki, Ermənistanda parlament seçkilərində iştirak edən, demək olar, bütün partiyalar ərazilərin Azərbaycana qaytarılması mövqeyini dəstəkləyir. Onun sözlərinə görə, hakim düşərgə və onun ətrafında cəmləşən bəzi xırda qüvvələr əks mövqedən çıxış edir, amma bunu əsaslandıracaq mövqe də ortaya qoymaqda acizdirlər. Digər siyasi qüvvələrlə bağlı vəziyyət isə müəyyən qədər fərqlidir: "Onların əksəriyyəti, bəlkə də hamısı ərazilərin Azərbaycana qaytarılması məsələsinə razıdır. Bu məsələ Rusiyanın Ermənistana tələbi kimi gündəmdədir. Siyasi partiyalar çox şey danışa, nələrsə vurğulaya bilər. Lakin Rusiyadan gələn göstəriş qəbul edilib və əslində, məsələnin gizlədilən tərəfi də budur. Cənubi Qafqazda Azərbaycan Rusiyanın tərəfdaşıdır. Ermənistan isə daha çox idarə edilən dövlətə çevrilib. Rusiya "broker" kimi fəaliyyət göstərir, lakin faktiki olaraq, Azərbaycanın maraqlarını müdafiə edir. Buna görə də Azərbaycan Moskvanın strateji və siyasi tərəfdaşıdır, eləcə də Rusiyadan silah alıcısıdır". Erməni politoloq bildirib ki, Ermənistanda siyasi partiyaların Rusiyanın istəyini təmin etməkdən başqa heç bir seçimi yoxdur: "Bu, parlament seçkilərindəki mübarizədə ən mühüm amildir. Ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ideyasını Levon Ter-Petrosyan açıq şəkildə irəli sürür ki, bu da yeni məsələ deyil, hələ 1988-ci ildən etibarən o, vədinə sadiqdir. Azərbaycana ərazilər qaytarılacaq, hətta bununla Dağlıq Qarabağ rəhbərliyi də razılaşacaq və deyiləni yerinə yetirəcək. Heç bir əks fikir ola bilməz".
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyanın rəhbərlik etdiyi Ermənistan Milli Konqresi və 1999-cu ildə qanunverici orqanda təxribat nəticəsində öldürülən parlament sədri Karen Demirçyanın oğlu Stepan Demirçyanın sədri olduğu Ermənistan Xalq Partiyası seçkilərə "Qarabağ problemini həll etmək, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmaq" proqramı ilə qatılıb. Onların seçki platformalarından bəlli olur ki, bu qüvvələr, əslində, işğal faktının aradan qalxmasında maraqlıdır. Çünki məhz bu halda Ermənistanın hansısa gələcəyindən danışmağın mümkün olduğunu yaxşı bilirlər. Elə bundan irəli gəlir ki, Ermənistan Milli Konqresinin Xalq Partiyası ilə birgə yaratdığı blok Qarabağ münaqişəsini ərazilər müqabilində sülh prinsipi üzrə həll etməyi, Azərbaycan və Türkiyə ilə barışmağı təklif edir. Ermənistan Milli Konqresinin parlament fraksiyasının sədri Levon Zurabyan blokun ilk iclasında bu xüsusda bəyan edib: "Biz seçkilərə "Sülh, barışıq, qonşuluq" şüarı ilə gedirik. Biz Azərbaycanla münasibətlərimizi tənzimləməli, Dağlıq Qarabağ məsələsini həll etməliyik ki, Ermənistanın təhlükəsizliyi təmin olunsun". Bundan başqa, Zurabyan Kotayk vilayətində seçicilərlə görüşündə bildirib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafındakı indiki status-kvo özünü doğrultmur: "Bu gün Ermənistanın təhlükəsizliyinin təmin olunmasının yeganə yolu və imkanı sülhün əldə edilməsidir. Status-kvonu saxlamaq siyasəti özünü doğrultmur".
Qeyd edək ki, Azərbaycan da uzun müddətdir Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvonun dəyişməli olduğunu gündəmə gətirir. Bildirilir ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının məlum qətnamələrində tələb edildiyi kimi, Ermənistan silahlı qüvvələri qeyd-şərtsiz işğal olunmuş bütün Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmalı və məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına təhlükəsiz şəkildə qayıtması təmin edilməlidir. Amma indilikdə Serj Sarkisyan hakimiyyəti Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində status-kvonu dəyişmək üçün edilən beynəlxalq çağırışlara məhəl qoymamaqda davam edir. Amma o da faktdır ki, Ermənistanın Azərbaycan ərazilərinin hərbi işğalına əsaslanan status-kvonun davam etdirilməsi bütün region üçün ciddi təhlükə mənbəyi olmaqda davam edir. Bunu indi Ermənistanda anlayan, qəbul edən və açıq şəkildə bildirənlərin sayı artır.
Levon Zurabyan isə diqqəti ona yönəldir ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun hələ 90-cı illərin ortalarında tərəflərə təqdim etdiyi nizamlama planı hazırda da müxtəlif modifikasiyalar altında danışıqlar masası üzərindədir. O, təmsil etdiyi blokun Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasının kompromislər yolu ilə mümkün olduğunu bildirir. Onun sözlərinə görə, əsas məsələ budur ki, xalq atəşkəs razılaşması ilə sülh razılaşması arasındakı böyük fərqi başa düşsün: "Sülh razılaşması beynəlxalq strukturların, beynəlxalq hüququn, BMT Təhlükəsizlik Şurasının təminatı altında olur. Atəşkəs haqda razılaşma isə müstəsna olaraq tərəflərin iradəsinə əsaslanır". Zurabyan bildirir ki, sülh razılaşmasının yolu da məhz Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvonun dəyişməsindən keçir. Bir daha xatırladaq ki, status-kvonun dəyişməli olduğunu rəsmi Bakı hər zaman gündəmə gətirir və buna mane olan əsas tərəfin Ermənistan olduğunu bildirir. İndi status-kvo məsələsində səslənən fikirlər göstərir ki, Sarkisyan iqtidarının bu məsələdə Ermənistana ziyan gətirən bir mövqedə olması qarşı tərəfin özündə də etiraf edilir. Bu səbəbdən onun Qarabağ siyasətinə daxili təzyiqlər artır. Qeyd olunan xüsusda da eks-prezident Levon Ter-Petrosyanın rəhbərlik etdiyi qüvvələr daha çox fəallıq göstərir. Levon Ter-Petrosyan özü isə mütəmadi olaraq indiki hakimiyyətin Qarabağ siyasətini tənqid edir, bunun Ermənistanı və Dağlıq Qarabağ ermənilərini uçuruma apardığını deyir. Onun sözlərinə görə, Dağlıq Qarabağ məsələsi nizamlanmadan ermənilərin qalan problemlərinin heç biri həll edilməyəcək. Ter-Petrosyan Qarabağ münaqişəsinin həllinin ancaq mərhələli yolla mümkün olduğunu da etiraf edir. Onun seçkilərə Qarabağda sülh, barışıq və xeyirxah qonşuluq devizi ilə qatılması digər qüvələrin də mövqeyinə təsir edir. Xatırladaq ki, seçkilərdə 5 siyasi partiya və 4 blok iştirak edir: hakim Respublika Partiyası, Kommunist Partiyası, Daşnaksutyun Partiyası, "Azad demokratlar" Partiyası, "Erməni dirçəlişi" partiyası, "Yelk", Ermənistan Milli Konqresi, "Ohanyan-Raffi-Oskanyan" və "Çarukyan" blokları. Hakim düşərgə və onunla müttəfiqlik edən Daşnaksutyun Partiyasını çıxmaqla, digər qüvvələr Qarabağ məsələsində danışıqlar yolu ilə addımlar atılmasını vacib sayır. Hesab edilir ki, Azərbaycanın bəyan etdiyi kimi, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvonun dəyişməsi zəruridir və ən azından, Ermənistanın bir dövlət olaraq varlığını davam etdirməsi üçün lazımdır. Bu onun də göstəricisi sayıla bilər ki, Ermənistanda çoxları Azərbaycan torpaqları olan Qarabağı və ətraf rayonları daha artıq işğalda saxlaya bilməyəcəklərini anlayır. Digər tərəfdən, erməni tərəfi beynəlxalq hüquq müstəvisində də haqsız mövqedə olduqlarını yaxşı başa düşür. Elə BMT Təhlükəsizlik Şurası tamamilə aydın şəkildə bəyan edib ki, Azərbaycan ərazilərinə qarşı güc tətbiq edərək işğala getməklə Ermənistan qanunsuz fəaliyyətdə bulunub. Bu da BMT nizamnaməsi və onun məqsədləri ilə ziddiyyət təşkil edir, Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün açıq şəkldə pozulmasına gətirib çıxarır. Erməni politoloq İqor Muradyan da etiraf edir ki, bütün bunlara görə beynəlxalq hüquq müstəvisində Ermənistan daim məğlub vəziyyətə düşür. İndi erməni tərəfindən bu fikirlər səslənir ki, status-kvonun dəyişməsi reallaşmasa, bunun güc yolu ilə edilməsi qaçılmaz olacaq. Hadisələrin bu səpkidə inkişafı isə Ermənistanın problemlərini daha da dərinləşdirəcək.
Azərbaycanın isə sülh danışıqlarında iştirak etməsində başlıca məqsəd Ermənistan qoşunlarının Dağlıq Qarabağ və digər işğal altında olan torpaqlarından dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasının təmin edilməsidir. Rəsmi Bakı hər zaman bildirir ki, sülh Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyi və ərazi bütövlüyünü bərpa etməlidir. Məhz bütün bunlar status-kvonun dəyişməsinin əsasını təşkil edir və erməni cəmiyyətində, siyasi dairələrində artıq bu mövqeni bölüşənlər meydana çıxır. Onlar yaxşı bilir ki, əks halda yeni bir aprel müharibəsi qaçılmaz olacaq ki, bu da ermənilərin daha böyük itki ilə üzləşməsi deməkdir. Ermənistandakı ANYA tədqiqatlar mərkəzinin direktoru Tatul Akopyan bu durumda erməni ordusunun itkilərinin daha çox olacağını etiraf edir. O qeyd edib ki, 2016-cı ildə aprel müharibəsindən sonra Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi, demək olar, hər gün hərbi qulluqçusunun ölməsi haqda məlumat yayır: "1994-cü ildən başlayaraq, ordudakı itkilərlə bağlı dəqiq məlumatları yalnız Müdafiə Nazirliyi yaya bilər. Lakin son illərdə bir sıra media orqanı, ictimai təşkilatlar monitorinqlər aparır, itkilər haqda danışırlar. İtkilərin əhəmiyyətli hissəsi 1995-1998-ci ildə olub. Daha sonra isə ən böyük itki 2016-cı ildə oldu. Ermənistan ordusu böyük itki verdi". Akopyan 2017-ci ilin yanvar-fevral ayları ərzində Ermənistan ordusunun 9 itki verdiyini deyib. Lakin o, bunların rəsmi açıqlanan rəqəmlər olduğuna da diqqət çəkib. Digər mənbələrdən alınan məlumtlarda itkilərin sayının daha çox olduğunu etiraf edib. Onu da bildirib ki, bu itkilərin sayının azalması üçün Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvonun dəyişməsi zəruri şərt kimi çıxış edir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.