Bolqarıstanda, Rumıniyada, Üsküpdə, Bosniyada və türkün Avropada ayaq basdığı hər yerdə Sarı Saltukun hələ də könüllərdə yaşayan hekayələrini dinləmiş olarsınız. Sarı Saltuk əfsanələrlə dolu həyatı ilə kafir önündəki İslam qılıncıdır!
O, Hacı Bəktaşi Vəli ocağının könül sacında qovrulan canlardandır. Bu gün Balkanlarda, Adriatik dənizi sahillərində alınan nəfəs Hacı Bəktaşi Vəli nəfəsidir. O yüksələn səs onun səsidir... Hacı Bəktaşi Vəli ocağından olan fərmanlı əsgərlərlə könüldən fəth edildi o qoca diyar. Şair nə gözəl deyib: "Rum elinin sahili-dəstini Allah rizası üçün geri almışıq". İndiki zamanda - XXI əsrin ilk illərində də Anadoluda və bütün türk ellərində Hacı Bəktaşi Vəlinin sözləri dolaşır, onun yolunun fəziləti dilə gəlir: "Bir olaq, diri olaq, iri olaq!.."
Türk dünyasının tarixi şəxsiyyəti Hacı Bəktaşi Vəli 1209-cu ildə anadan olub. Uca Yaradanın verdiyi ruh və şüurla ordu quran, yolu, öyüdü hələ könüllərdə duran bu Hacı Bəktaşi Vəli kimdir? İzləsək öz mənbəmizə gedərik, ulu türklərin ayaq izlərini Türküstanda taparıq. Oraya çatıb soruşduğumuzda bir ağsaqqal qoca belə deyər: "Hacı Bəktaşi Vəlinimi soruşursunuz? O, Buxara nisaburludur. Qardaşlarımızdan bir bölümü Rum diyarını fəth etməyə gedəndə o da könüllü olaraq onlarla könül fəthinə çıxdı..."
Türk birliyinin sirri açılacaq! Qərb türklərinin içərisində dolaşan zaman kəsimində parlayan, bəzi zamanlar bərəkətsiz ruhlara islam çayı olaraq çağlayan Hacı Bəktaşi Vəli türklüyün bir nişanəsidir. Demək, Buxaralı Hacı Bəktaşi Vəli Anadolu türkünü Şərqin türklüyü ilə eyni sayar. Demək, Yasəvidən bəraət alan Hacı Bəktaşi Vəli bütün türk xalqlarını qardaş sayar. Buna görə də bu gün belə türk dünyasında yanıqlı səslər çıxarar onun sözləri: "Bir olaq, diri olaq, iri olaq!.."
Biz, bütün türk xalqları onun idealını düşünür, XXI əsrə girərkən azəri, türkmən, qırğız, qazax, özbək, uyğur, tatar və daha bir çox türk xalqları - hamımız qardaş olduğumuzu bilirik. Eyni atanın, eyni babanın övladlarıyıq, soyumuz birdir:
"Eyni dilin kəsləriyik, inamımız birdir!
Eyni dili danışırıq, sözümüz birdir!" - deyərək həyata keçiririk qeyrətində gizli olan diləyini.
XI əsrin əvvəllərində Orta Asiyadan türkün bir hissəsi qopub Rum diyarına yönəldi. Onlar Anadolu deyilən bu torpağa türkün möhürünü vurdular. Yalqız deyildilər, yanlarında Xorasan ərənləri də vardı.
Əhməd Yəsəvinin buyruğu ilə yola çıxan Əmir-i Çin Osman Bozok yaylasına gələrək məskunlaşır. Mövlanə Konyaya gələrək şəhərlilərin könül tellərini titrədir. Çöllərimiz boşmu qalacaqdı? Xorasanın Nişapur kəndində doğulan Hacı Bəktaşi Vəli onlara səslənir. O da İslamın könül alışdıran çırağını əlinə alıb Anadoluya gəlmişdi. Amasya, Kayseri, Sivas onun qarış-qarış gəzdiyi şəhərlər arasındadır. O, indi Hacı Bəktaşi Vəli deyə bilinən və o zaman Suluca Qaraböyük kimi anılan yerdə qalmağa qərar vermişdi. Anadolunu anlatmağa başlamış və türk könüllərinin soltanı olmuşdu. Orta Asiyadakı türk xalqlarından bir hissəsi olan Anadoludakı döyüşçü türklər yeni yurdlarında qarşılaşdıqları hər kəsi Uca Allahın yaratdığı xoşbəxt bir varlıq olaraq görürdülər. Türk əsgərini belə düşündürən, heç şübhəsiz, Hacı Bəktaşi Vəli idi. Beləcə, türklər Anadolunu ancaq qılıncları ilə deyil, Müqəddəs İslamın anladılmasını ürəkdən bilən könül əsgərləri ilə də fəth etmişdilər. İntizamsızlıq içərisində olan XIII əsrin Anadolusu Hacı Bəktaşi Vəli nəfəsilə sakitləşdirilmişdi. O gündən Suluca Qaraböyük çöllərindən sevgi, qardaşlıq, birlik və bərabərlik səsləri yüksəlir və günümüzə qədər gəlib çatır.
Adını bir təsəvvüf təriqətinə verən Hacı Bəktaşi Vəli xalq arasında əfsanəvi şəxs olaraq tanınmaqdadır. Bu təsəvvüf təriqətinin xalqın rəğbətini qazanmasının səbəbi mərasimlərində türk dilini işlətməsi və şəriətə uyğun gəlməsi olub. Nəticədə təriqətin sonrakı fəaliyyətinin böyük bir qismi şəhər mərkəzlərinə bağlanıb, bəktaşilər şəbəkəsinə bir təşkilatlanma və xüsusi bir mərasim bəxş edən soltan tərəfindən formalaşdırılıb.
XVI əsrin əvvəlində, Osmanlının ucalığı başladıqdan sonra Bəktaşinin susmayan səsi, sevincli nəfəsi dövlət qapısından içəri girdi və Osman oğluna yol göstərdi. Onun ocağının şövqü Yeniçərinin könlünü aydınlatdı. Bu həvəslə Yeniçəri, "Qızılalma" haradaydısa, oraya yorulmadan gedərdi...
Ümumtürk fəlsəfi, ədəbi və pedaqoji fikir tarixində şəxsiyyətin inkişafı, tərbiyəsi, özünüdərki, mənəvi zənginliyi problemlərinin öyrənilməsində, ortaq türk mədəniyyətinin və türk birliyinin yaranmasında Hacı Bəktaşi Vəlinin özünəməxsus yeri və əhəmiyyəti olub.
Hacı Bəktaşi Vəli insanın kamilləşməsinə xüsusi önəm verib və kamilliyə çatmağın şərtlərini müəyyənləşdirib. Bəktaşiyə görə insan: bilik sahibi olmalı və bütün davranışlarında müqəddəs İslamın qayda-qanunlarına əməl etməli; sakit və ağır olmalı; səxavətli, mərhəmətli və comərd olmalı; nəfsə uymamalı, şəhvət hisslərindən qorunmalı; kimsəyə acı və zərər verməməli, hər zaman xeyirxah və yardımçı olmalı; yumşaq təbiətli, əfvedici olmalı; gözəl əxlaq və mədəniyyət sahibi olmalı; özünə rəva bilmədiyini başqasına da rəva görməməli; kərəm və təvəkkül sahibi olmalı; qəzaya riza göstərməli; təvəzökar olmalı və əhdə vəfa göstərməli; səbrli, təmkinli olmalı; verdiyi sözü yerinə yetirməli; qəlbini Uca Yaradana bağlamalıdır! Yəni sirr saxlamaq, başqasının eybini açmamaq, başqasına acı söyləməmək, səbrli, təmkinli olmaq, sadə, səmimi və təvəzökar olmaq Bəktaşi mənəviyyatının tərkib hissəsi olub.
Hacı Bəktaşi Vəli belə deyirdi: "Mənim üç dostum var. Nə zaman mən ölərəm, biri evdə qalar, biri yolda qalar, biri isə mənimlə bərabər gedər. Evdə qalan mənim malımdır, yolda qalan mənim yaxınlarım və ailəmdir, mənimlə gedən isə yaxşılıqlarım və əməllərimdir".
Hacı Bəktaşi Vəli insanları irqindən, rəngindən, dinindən, dilindən asılı olmayaraq birlik və bərabərliyə çağırıb və belə deyib: "Bir olaq, iri olaq, diri olaq!" Bəktaşiyə görə, ağılla gedilməyən yolun sonu qaranlıqdır.
Hacı Bəktaşi Vəli haqqında təsəvvüf ədəbiyyatında çox maraqlı bir rəvayət qeyd edilib. Deyirlər ki, bir nəfər haram yolla qazandığı pulla bir inək alır. Sonra peşman olur, qərara gəlir ki, inəyi sufi xanəgahlarından birinə sədəqə versin və bu yolla günahını Uca Allah dərgahında bağışlatsın. Bu niyyətlə o, inəyi götürüb məşhur Hacı Bəktaşi Vəlinin yanına gəlir. Vəziyyəti ona anladıb xahiş edir ki, inəyi ondan qəbul edib kəssinlər, ətindən xörək bişirib həm xanəgahdakı sufilərə, həm də fəqirlərə ehsan etsinlər. Amma Hacı Bəktaşi Vəli "Haramla qazanılan malı qəbul edə bilmərəm" - deyərək rədd cavabı verir.
Bundan sonra adam Mövlanə Ruminin dərgahına gedir, ona da eyni vəziyyəti danışır və inəyi qəbul etməsini xahiş edir. Mövlanə onun xahişinə müsbət cavab verir, dərvişlərə tapşırır ki, inəyi kəsib ətrafdakı kasıbları ehsana çağırsınlar. İnəyi gətirən adam heyrət içində qalır. O gözləyirdi ki, Mövlanə də Hacı Bəktaşi Vəli kimi rədd cavabı verəcək. Anlamırdı ki, bu iki məşhur övliya niyə bir-birinin ziddinə qərar verdi. O özünü saxlaya bilməyib, Hacı Bəktaşi Vəli ilə olan söhbətini Mövlanəyə danışır, axırda sual verir: "Niyə o, inəyi qəbul etmədiyi halda, siz qəbul etdiniz? Olmaya Hacı Bəktaşi Vəli səhv etdi?" Mövlanə mehribanlıqla ona belə cavab verir: "Xeyr, bizim hər ikimiz öz halımıza uyğun hökm veririk. Hacı Bəktaşi Vəli şahin quşu kimidir, biz onun yanında qarğaya bənzəyirik. Şahin quşu leşə qonmaz, qarğa üçün isə leş yemək ayıb deyil."
Adam oradan qalxıb Hacı Bəktaşi Vəlinin dərgahına qayıdır, Mövlanə ilə olan söhbətini ona danışır. Hacı Bəktaşi Vəli belə cavab verir: "Mövlanə düz deyib. Biz hər ikimiz öz halımıza uyğun rəftar edərik. Mövlanənin qəlbi mərifət dəryasıdır, bizim qəlbimiz isə xırda gölməçədir. Bizim qəlbimiz bir haram zərrəsi ilə kirlənər. Mövlanənin qəlbi isə nəinki murdar zərrədən kirlənməz, əksinə, həmin murdarlığı pak edər." İnəyi gətirən adam bu iki Allah dostunun bir-birinə olan hüsni-zənninə heyran qalır, səhv yoldan tövbə edib halal həyata qayıdır.
Hacı Bəktaşi Vəlinin yaradıcılığı, mövzu dairəsi geniş və çoxşaxəlidir. Əsərləri folklor nümunələrindən tutmuş, dövrünün müasirlərinə münasibətə qədər rəngarəngdir. Onun şeirləri şiə, bəktaşi, ələvi və qızılbaşlar tərəfindən yüz illər boyu dildən-dilə keçib, demək olar ki, "qanun" sayılıb.
Şeirlərinin müxtəlifliyi, mövzu dairəsinin genişliyi Hacı Bəktaşi Vəlinin dərin elm və biliyindən xəbər verir. Bəzən sufi ideyalarının tərənnümçüsü olaraq maddi aləmdən uzaqlaşan şair İlahi eşqin təbliğatçısına çevrilərək, ətrafında olan hər bir kəsi öz əqidəsi və istəyi yolunda mübarizəyə səsləyir.
Hacı Bəktaşi Vəli türkmən babalarından idi. Türkmən babaları kəndlərdəki türk əhalinin anlaya biləcəyi bir dünyagörüşünü yayırdılar. Bu dünyagörüşü bəlkə də qədim türklərin dini praktikası, adı Hacı Bəktaşi Vəliyə bağlı ənənədə meydana çıxan, Orta Asiyanın böyük türk sufisi Əhməd Yəsəvidən təsirlənmiş bir təsəvvüf sistemi ilə birləşib.
Hacı Bəktaşi Vəli "Fatihə", "Bismillah" təfsirlərindəki kimi, bir çox əsərlərində də oxuyanlara səslənir...
Onun səsində yaxşılıq, elm, nikbinlik, birlik əks-səda verir.
Onun yolunda elə-belə dilə xəyanət olmaz!
Onun üfüqündə, Yəsəvi otağında olduğu kimi, qadın ucadır.
O bir iman, etiqad, ibadət, əxlaq, irfan, fəzilət, şəriət, təriqət, hikmət əsgəridir.
O, islamı anladan türkün səsidir. Türk könüllərinin nəfəsi, xalqlarının birlik nişanəsidir.
O bir Buxara şitilidir, Anadoluda göyərdi...
Xoca Əhməd Yəsəvi atamızın Anadoluya olan hədiyyəsi Hacı Bəktaşi Vəli 1270-ci ildə vəfat edib.
Hər ikisinin ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor