Cümə axşamı günü, 19 noyabr 2026
     

Şah İs­ma­yıl­la bağ­lı mü­ba­hi­sə­lə­rə da­ir bir ne­çə te­zis...

Image


Şah İs­ma­yı­lın ta­rix­də ye­ri, şəx­siy­yə­ti ilə bağ­lı mət­bu­at­da, xü­su­si­lə də so­si­al şə­bə­kə­lər­də gər­gin mü­za­ki­rə və mü­ba­hi­sə­lər yer alıb. Bu, həm də Azər­bay­can ta­ri­xi­nə mü­na­si­bət mə­sə­lə­si­dir. Ona gö­rə də bu mə­sə­lə­yə mü­na­si­bət bil­dir­mək qə­ra­rı­na gəl­dim.

Mən ix­ti­sas­ca ta­rix­çi­yəm, am­ma Şah İs­ma­yıl, Sə­fə­vi­lər döv­rü­nü xü­su­si ola­raq təd­qiq et­mə­mi­şəm. Ona gö­rə də uzun müd­dət mə­sə­lə­yə cid­di mü­da­xi­lə et­mək­dən çə­kin­dim. Ümu­miy­yət­lə, he­sab edi­rəm ki, is­tə­ni­lən sa­hə üz­rə hə­min sa­hə­nin mü­tə­xə­sis­lə­ri dar­tı­şa bi­lər. Bu, hər kə­sin mə­su­liy­yət mə­sə­lə­si­dir. Ta­rix mə­sə­lə­si­ni ta­rix­çi­lər, din mə­sə­lə­si­ni ila­hiy­yat­çı­lar mü­za­ki­rə edə, dar­tı­şa bi­lər. Baş­qa sa­hə­nin adam­la­rı­nın mü­da­xi­lə­si çox hal­lar­da di­le­tantlıq­dan o tə­rə­fə keç­mə­yə­cək. Mən məc­bu­rən bu mü­ba­hi­sə­lə­rə qo­şu­lur və yol ve­rə­cə­yim qü­sur­la­ra gö­rə əv­vəl­cə­dən üzr di­lə­yi­rəm. İn­di uni­ver­si­tet­lə­rin ha­mı­sın­da bü­tün hu­ma­ni­tar fən­lə­ri bir ka­fed­ra­da bir­ləş­di­rib­lər, ta­rix­çi, hü­quq­şü­nas, fi­lo­sof və sa­ir mü­tə­xəs­sis­lər ha­mı­sı bir ka­fed­ra­da ça­lı­şır. Ka­fed­ra mü­di­ri fi­lo­so­fa de­yir ki, ta­rix fən­nin­dən sa­at var, dərs de­yə bi­lər­sən? Bu, ka­fed­ra mü­di­ri­nin mə­su­liy­yət­siz­li­yi. Fi­lo­sof mü­əl­lim isə da­ha bö­yük mə­su­liy­yət­siz­lik edə­rək de­yir ki, hə, de­yə bi­lə­rəm, nə var ki, ax­şam oxu­yub sə­hər ge­dib dər­si­mi de­yə­rəm. Lə­ti­fə­si op­po­nentlə­rim­dən uzaq, am­ma bu hal çox ge­niş ya­yı­lıb. Te­le­vi­zi­ya ve­ri­liş­lə­ri­nə har­da­sa ta­rix mü­əl­li­mi iş­lə­yən şəx­si ça­ğı­rır­lar ki, ta­ri­xin fi­lan döv­rü ilə bağ­lı mü­za­ki­rə olu­na­caq, gəl iş­ti­rak elə. Heç fi­kir­ləş­mə­dən ge­dir, iş­ti­rak edir, da­nı­şır, heç fi­kir­ləş­mir ki, bu mə­nim sa­həm de­yil axı. Və ya­xud bir hü­quq­şü­nas, mü­hən­dis, fi­lo­loq və sa­ir gö­tü­rüb ta­rix­lə bağ­lı əsər ya­zır, çap edir, özü­nü də hər yer­də ən va­cib ta­rix­çi ki­mi təq­dim edir. Bu, mə­su­liy­yət his­si­nin iti­ril­di­yi yer­dir. Mə­su­liy­yət his­si­nin iti­ril­mə­si isə çox bö­yük bə­la­dır. An­la­dı­ğı­ma gö­rə, baş­qa öl­kə­lər­də be­lə şey baş ver­mir.

Şah İs­ma­yıl­la bağ­lı mü­ba­hi­sə­lə­rin bir qüt­bün­də Fa­zil Mus­ta­fa və onu mü­da­fiə edən­lər da­ya­nır. Mən o bi­ri qüt­bü, Kə­rəm Məm­mə­dov, Di­la­vər Əzim­li, El­məd­din Beh­bud və di­gər­lə­ri­nin təm­sil et­di­yi qüt­bü mü­da­fiə edi­rəm. Fa­zil bəy­lə uzun­müd­dət­li dostlu­ğu­muz var, bir ne­çə də­fə bu möv­zu­lar­da mü­za­ki­rə və mü­ba­hi­sə­lə­ri­miz də olub. Onun fi­kir­lə­ri­nə hör­mət­lə ya­na­şı­ram, am­ma fi­kir­lə­ri­nin xey­li his­sə­si ilə ra­zı­laş­mı­ram. Hər kə­sin fik­ri­nə hör­mət­lə ya­na­şıl­ma­lı­dır, heç vaxt təh­qi­rə ke­çil­mə­mə­li­dir. Təh­qir, sö­yüş, qış­qı­rıq zə­if­lik, ar­qu­mentsiz­lik əla­mə­ti­dir. "Ar­qu­mentlər qur­ta­ran­da yum­ruq­lar işə dü­şür". Fa­zil Mus­ta­fa­nın bir ne­çə ki­ta­bı­nı oxu­mu­şam, ha­zır­da "Azər­bay­can­da türk kim­li­yi və sax­ta ta­rix prob­le­mi" ad­lı ki­ta­bı­nı oxu­yu­ram. Çox ağır və san­bal­lı bir mo­noq­ra­fi­ya­dır. Ge­niş təd­qi­qa­tın nə­ti­cə­si ola­raq  or­ta­ya gə­lib. Mən bü­tün alim­lə­ri­mi­zə öz əsər­lə­ri­ni ya­zar­kən bu cür cid­di və əziy­yət­li ya­naş­ma ar­zu­la­yar­dım. Yox­sa ta­nış­la­rım­dan bir ta­rix­çi alim bir də­fə ağ­zın­dan qa­çırtdı ki, "mən ar­xi­və gi­ri­rəm, ar­xiv­dən ha­zır ki­tab­la çı­xı­ram". Yə­ni ar­xiv­də əli­mə ke­çən­lə­ri bir-bi­ri­nə ya­pış­dı­rı­ram, olur ki­tab. Be­lə ol­maz. Fa­zil bə­yin in­di oxu­du­ğum ki­ta­bı ağır zəh­mə­tin nə­ti­cə­si­dir, fi­kir­lə­ri ilə ra­zı de­yi­ləm, am­ma oxu­yu­ram, özü  də ya­vaş-ya­vaş, diq­qət­lə ar­tıq bir ne­çə ay­dır ki, vaxt ol­duq­ca oxu­yu­ram. Mən fi­kir­lə­ri xo­şu­ma gəl­mə­yən Ka­mal Ab­dul­la­nın da ki­tab­la­rı­nı oxu­yu­ram. Onun da son ola­raq çı­xan "Dü­ma ilə Coys ara­sın­da" ad­lı ki­ta­bı­nı oxu­yu­ram. Onun kos­mo­po­lit­li­yi, mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi, əca­ib li­be­ra­liz­mi xo­şu­ma gəl­mir, am­ma oxu­yu­ram. Ka­mal Ab­dul­la­nın adı­nı ona gö­rə çək­dim ki, onun­la Fa­zil Mus­ta­fa­nın və bir də mü­ha­ci­rət­də ya­şa­yan Sa­kit Mir­zə­nin ara­sın­da bir ox­şar­lıq gö­rü­rəm. On­la­rın üçün­də də Azər­bay­ca­na, azər­bay­can­lı­la­ra məx­sus hər şe­yə qar­şı bir an­ti­pa­ti­ya, yad­lıq, "düş­mən­çi­lik" de­mək is­tə­mi­rəm, am­ma de­yə­sən elə düş­mən­çi­lik var. F.Dos­to­yevski "İdi­ot" əsə­rin­də qəh­rə­ma­nı­nın di­li ilə təx­mi­ni be­lə de­yir ki, mən rus li­be­ra­lı­nı sev­mi­rəm, ona gö­rə sev­mi­rəm ki, on­lar Ru­si­ya­ya, ru­sa məx­sus nə var­sa, hət­ta öz ana­la­rı­na nif­rət edir­lər. Bur­da Cə­fər Cab­bar­lı­nın "Se­vil"in­də­ki Ba­la­şı da ya­da sal­maq olar. Mir­zə Sa­kit Fran­sa­ya ge­dən­dən son­ra so­si­al şə­bə­kə­lər­də Azər­bay­can ki­şi­si­nin iro­nik ob­ra­zı­nı ya­ra­dan bir ya­zı yaz­mış­dı: Azər­bay­can ki­şi­si hə­yət­dən gə­lir, qa­pı­ya ya­xın­la­şan­da bərkdən ös­kü­rür ki, içə­ri­də­ki­lər, ai­lə üzvlə­ri öz­lə­ri­ni yı­ğış­dır­sın­lar. M.Sa­kit bu ki­şi­nin ob­ra­zı­nı gü­lüş hə­də­fi ki­mi ya­ra­dır, əs­lin­də öz ata­sı­na, ba­ba­sı­na gü­lür. Bur­da Azər­bay­can men­ta­li­te­ti hə­də­fə alı­nır. Ox­şar möv­qe Ka­mal Ab­dul­la­ya da xas­dır. Fa­zil Mus­ta­fa da on­la­rın yo­lun­da­dır. Ka­mal Ab­dul­la "Bi­run-Ən­də­run" və bu­na ox­şar di­gər te­zis­lə­ri ilə Sa­kit Mir­zə­nin ya­nın­da yer alır, Um­ber­to Eko ilə dostlu­ğu­nu, onun­la kəl­mə kəs­di­yi­ni diq­qə­tə çat­dı­rır, Eko­ya gö­rə tak­si sü­rü­cü­sü­nün on­lar­dan pul al­maq is­tə­mə­di­yi­ni, bu­nun xalq sev­gi­si­nin gös­tə­ri­ci­si ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yır. "Tür­ki­yə­nin Eko"su de­yi­lən Or­xan Pa­mu­ku da öz öl­kə­sin­də be­lə se­vir­lər­mi? İnan­mı­ram. Ona gö­rə sev­mir­lər ki, o, dün­ya ça­pı­na Eko ki­mi öz mil­lə­ti­nin "pas­por­tu" ilə de­yil, in­gi­li­sin, fran­sı­zın, ital­ya­nın "pas­por­tu" ilə da­xil olub. Öz mil­lə­ti­ni, mil­li də­yər­lə­ri­ni sev­mə­yən Or­xan Pa­muk öz möv­la­la­rı­nı "ho­mo­sek­su­a­list" çı­xa­rır, ey­ni yol­la ge­dən Ay­sel Əli­za­də "is­tən­di­yi vaxt ərə ge­dib, ər­dən çı­xan rus qız­la­rı"na hə­səd apa­rır, Əli Ək­bər Qa­ra­bağ Azad­lıq Təş­ki­la­tı­na, Akif Na­ğı­ya nif­rət püs­kü­rür, Za­ur­la Ar­tu­şun "ül­vi mə­həb­bə­ti"ndən ya­zır. Bu ki­çik ekskur­su et­mək məc­bu­riy­yə­tin­dı qal­dım. Çün­ki az­lıq­da ol­sa­lar da, bu cür adam­lar var, on­lar ümu­mi bir xət­tə xid­mət edir­lər, li­be­ra­liz­mi hər şey­dən üs­tün tu­tur­lar. Mən ay­rı-ay­rı adam­la­ra de­yil, ayaq aç­maq­da olan bir cə­rə­ya­na qar­şı­yam  və he­sab edi­rəm ki, is­tə­ni­lən mil­lət yal­nız öz mil­li kim­li­yi, də­yər­lə­ri ilə dün­ya ça­pın­da yer ala bi­lər. Dostla­rın nə­zə­ri­nə onu da çat­dır­maq is­tə­yi­rəm ki, ötən əs­rin son­la­rı­na doğ­ru Fren­sis Fu­ku­ya­ma "ta­ri­xin so­nu" te­zi­si­ni or­ta­ya at­dı. Bu te­zis­lə li­be­ra­liz­min tən­tə­nə­si, qə­lə­bə­si, şə­rik­siz hökmran­lı­ğı elan olu­nur­du. On­dan az son­ra onun fi­kir­lə­ri­ni Sa­mu­el Hanqtinqton mü­da­fiə və in­ki­şaf et­di­rə­rək "Si­vi­li­za­si­ya­la­rın toq­quş­ma­sı" ide­ya­sı­nı or­ta­ya gə­tir­di. La­kin hə­yat on­la­rın de­dik­lə­ri­ni alt-üst et­di. Bu gün Qər­bin özün­də li­be­ral də­yər­lər sü­rət­lə göz­dən dü­şür, mil­lət­çi­lik, şo­vi­nizm ayaq açıb ye­ri­yir, seç­ki­lər­də sağ mil­lət­çi par­ti­ya­lar üs­tün­lük qa­za­nır. De­mok­ra­ti­ya, li­be­ra­lizm nü­mu­nə­si he­sab edi­lən Bel­çi­ka­da fla­mandlar­la va­lon­la­rın mil­li da­va­sı  bit­mək bil­mir. Bu pro­ses­lər Qər­bin hər gu­şə­sin­də ge­dir. Bu­nun nə üçün baş ver­di­yi ay­rı­ca bir möv­zu­dur, onun üzə­rin­də da­yan­maq məq­sə­dim yox­dur. Sa­də­cə, bir da­ha vur­ğu­la­maq is­tə­yi­rəm ki, Azər­bay­can dün­ya ai­lə­si­nə li­be­ra­liz­mi, ya­xud hər han­sı di­gər "iz­mi" təq­lid et­mək­lə de­yil, öz yo­lu ilə da­xil ol­ma­lı­dır. Bun­la­rı yu­xa­rı­da ad­la­rı­nı çək­di­yim dostla­rı­mın nə­zə­ri­nə çat­dır­maq üçün de­dim.

İn­di isə Şah İs­ma­yıl­la bağ­lı adı da­ha çox çə­ki­lən dos­tum Fa­zil Mus­ta­fa­ya mü­na­si­bət­də bə­zi konkret şey­lə­ri qeyd et­mək is­tə­yi­rəm. Bi­rin­ci­si, Fa­zil bəy fik­ri­ni tez-tez də­yi­şən dos­ta­rı­mız­dan­dır. O, par­ti­ya­sı­nı mil­lət­çi plat­for­ma­da ya­rat­mış­dı, bir ne­çə il əv­vəl qu­rul­tay ça­ğır­dı, rəs­mi qay­da­da li­be­ra­liz­mə transfer et­di. Ola bi­lər ki, bur­dan da baş­qa xət­tə keç­sin, ye­ni­dən mil­lət­çi­li­yə qa­yıt­sın. Fa­zil bəy bir ne­çə il əv­vəl ya­zır­dı ki, cə­miy­yət Qa­ra­bağ it­ki­si ilə ba­rış­ma­lı­dır. Özü­nün şü­u­ral­tı ola­raq bu it­ki ilə ra­zı­laş­dı­ğı­nı bil­di­rir­di. İn­di­sə ye­ni möv­qe or­ta­ya qo­yur ki, Qa­ra­ba­ğı hök­mən qay­tar­ma­lı­yıq, özü də mü­ha­ri­bə yo­lu ilə. Mən bu fi­kir­lər­lə Fa­zil bə­yi in­cit­mək is­tə­mi­rəm, fi­kir­lə­rin də­yiş­kən­li­yi­ni adi qay­da­da qar­şı­la­yı­ram. Nor­mal in­san da­im ax­ta­rış­da ola, ye­ni fi­kir­lə­ri or­ta­ya qo­ya, möv­qe­yin­də də­yi­şik­lik­lər edə bi­lər. Bur­da bir fa­ciə yox­dur, dis­kom­fort var, am­ma fa­ciə yox­dur.

İkin­ci­si, Şah İs­ma­yı­lı nə üçün hə­də­fə alıb­lar, bu ta­ri­xi şəx­siy­yə­tə irad­la­rı nə­dir? Şah İs­ma­yı­lı qəd­dar, qa­ni­çən, adam­ye­yən var­lıq ki­mi təq­dim et­mə­yə ça­lı­şır­lar. Bu­nu sü­but et­mək üçün heç bir cid­di mən­bə­yə söy­kə­nən faktla­rı yox­dur. Tək-tək qə­rəz­li mən­bə­lər­dən gö­tür­dük­lə­ri ağ­la­sığ­maz faktcıq­la­rı ümu­mi­ləş­dir­mə­yə ça­lı­şır­lar. Bur­da ta­rix el­mi­nin çox va­cib prin­si­pi­ni yad­dan çı­xa­rır­lar ki, hər han­sı "fakt" yal­nız bir ne­çə mən­bə­də təs­di­qi­ni ta­pan­dan son­ra "fak­ta" çev­ri­lə bi­lər. Özü­nə hör­mət edən ta­rix­çi­lər hə­mi­şə bu prin­si­pi əsas gö­tü­rüb­lər. Bu­ra­da  Fa­zil bə­yin ta­rix­çi ol­ma­dı­ğı özü­nü gös­tə­rir. Ona gö­rə hə­mi­şə de­yi­rəm ki, ta­ri­xi əsə­ri ta­rix­çi, ba­za təh­sil­li olan adam yaz­ma­lı­dır. Bu­ra­da mən Sum­qa­yıt ha­di­sə­lə­ri­nə da­ir er­mə­ni­lə­rin yay­dı­ğı "faktla­rı" mü­qa­yi­sə üçün diq­qə­tə çat­dı­rı­ram. Azər­bay­can­lı­lar gu­ya er­mə­ni­lə­ri di­ri-di­ri yan­dı­rır, ət­lə­rin­dən ka­bab çə­kir və s. Tə­səv­vür edin ki, bu ya­zı­lar 500 il­dən son­ra han­sı­sa təd­qi­qat­çı­nın əli­nə dü­şür və o, Azər­bay­can xal­qı haq­qın­da ya­zı yaz­ma­ğa baş­la­yır. Şah İs­ma­yıl haq­qın­da 500 il əv­vəl ki­min­sə yaz­dı­ğı ey­bə­cər fak­tı əsas gö­tü­rüb nə­i­sə yaz­maq da elə hə­min şey­di.

Fa­zil bəy Şah İs­ma­yıl, Sə­fə­vi­lər­lə bağ­lı tez-tez M.Ə.Rə­sul­za­də­yə, Ə.B.Ağa­oğ­lu­na is­ti­nad edir. Mən hər iki bö­yük şəx­siy­yə­ti ki­fa­yət qə­dər oxu­mu­şam, am­ma təd­qi­qat­çı­la­rı de­yi­ləm. Hər hal­da, on­la­rın Şah İs­ma­yıl­la, Sə­fə­vi­lər­lə bağ­lı cid­di və sis­te­ma­tik mən­fi fi­kir­lə­ri­nə rast gəl­mə­mi­şəm. Bu ba­rə­də M.Ə.Rə­sul­za­də­nin təd­qi­qat­çı­la­rı Şir­məm­məd Hü­sey­nov və Nə­si­man Ya­qub­lu fi­kir söy­lə­sə­lər da­ha yax­şı olar. Ə.B.Ağa­oğ­lu­nun ən mü­kəm­məl təd­qi­qat­çı­sı mər­hum pro­fes­sor Şah­nə­zər Hü­sey­nov idi. Vi­la­yət Qu­li­ye­vin də də­yər­li təd­qi­qat­la­rı var, fi­kir söy­lə­yə bi­lər. Mən bur­da bir mə­sə­lə­ni vur­ğu­la­maq is­tə­yi­rəm ki, M.Ə.Rə­sul­za­də­nin "Əs­ri­mi­zin Sə­ya­vu­şu" əsə­ri­nin ana xət­ti­ni İran-Azər­bay­can mə­ka­nın­da fars-türk baş­lan­ğıc­la­rı­nın vəh­də­ti ide­ya­sı təş­kil edir. Bir də­fə bu­nu Fa­zil bə­yə de­dim, ra­zı­laş­dı, am­ma M.Ə.Rə­sul­za­də­nin bu fik­ri­nin yan­lış ol­du­ğu­nu de­di. Əgər M.Ə.Rə­sul­za­də­yə bu qə­dər ina­nır­sa, on­da ni­yə bu cür fi­kir­lə­rin­dən im­ti­na edir? Bu ba­şa­dü­şü­lən de­yil.

çox ma­raq­lı­dır ki, Fa­zil bəy Şah İs­ma­yı­lın bö­yük­lü­yü­nü qə­bul et­mir, xır­da və əhə­miy­yət­siz de­tal­lar­da ili­şib qa­lır. Şah İs­ma­yıl dün­ya ça­pın­da ən bö­yük şəx­siy­yət­lər­dən bi­ri­dir. Dün­ya­nın bö­yük şəx­siy­yət­lə­ri­nin, döv­lət adam­la­rı­nın, ta­rix­çi­lə­ri­nin Şah İs­ma­yıl haq­qın­da yük­sək fi­kir­lə­ri var. On­lar­dan si­tat­lar­la ya­zı­nı ağır­laş­dır­maq is­tə­mi­rəm, göz  önün­də olan re­al­lı­ğı de­yi­rəm. Şah İs­ma­yıl 3 min il­lik bə­şər ta­ri­xi­nin Ma­ke­do­ni­ya­lı İs­gən­dər, Qay Yu­li Se­zar, Atil­la, Çin­giz xan, Əmir Tey­mur, Sul­tan Meh­met Fa­teh, Na­po­le­on ki­mi nə­hənglə­ri ilə bir sı­ra­da da­ya­nır, baş­qa heç kəs onun­la mü­qa­yi­sə olu­na bil­məz. Şah İs­ma­yıl 3 mil­yon kv ki­lo­metr əra­zi­ni əha­tə edən im­pe­ri­ya, mü­kəm­məl döv­lət və or­du sis­te­mi, ida­rə­et­mə for­ma­sı ya­ra­dıb. Ya­rat­dı­ğı döv­lət və or­du­da türk di­li­ni ən yük­sək sə­viy­yə­yə qal­dı­rıb, rəs­mi dil sta­tu­su ve­rib. Türk di­li fars di­li ilə ya­na­şı ge­niş şə­kil­də iş­lə­di­lib.

 

Qon­şu Os­man­lı sa­ra­yın­da isə əsa­sən hə­min vaxt fars di­li  iş­lə­di­lir­di

M.Ə.Rə­sul­za­də yu­xa­rı­da­kı te­zi­si əsas­lan­dı­ran­da bu fak­ta  söy­kə­nir­di. Türk və fars dil­lə­ri bü­tün Sə­fə­vi döv­rün­də bir­gə iş­lə­di­lir­di, bu ənə­nə­yə Na­dir şah da sa­diq qal­mış­dı. Mü­a­sir­lə­ri ya­zır­dı ki, Na­dir şah fars di­li ilə ya­na­şı türkcə­nin ça­ğa­tay ləh­cə­sin­də da­nış­ma­ğı da xoş­la­yır­dı. Qa­car­la­rın döv­rün­də də sa­ray­da türkcə da­nış­maq şə­ra­fət he­sab olu­nur­du. İran­da bu gün də türkcə bil­mə­yən fars, de­mək olar ki, yox­dur. Bü­tün bun­la­rın əsa­sı­nı Şah İs­ma­yıl qo­yub.

Üçün­cü­sü, Şah İs­ma­yı­lı is­lam di­ni­ni par­ça­la­maq­da, məz­həb­çi­lik­də it­ti­ham edir­lər. Fa­zil Mus­ta­fa  şi­ə­li­yin qa­tı düş­mə­ni ki­mi çı­xış edir. Ye­ri gəl­miş­kən, İŞİD-çi­lər də şi­ə­li­yə nif­rət bəs­lə­yir­lər. Xa­hiş edi­rəm ki, bu pa­ra­le­lim­də heç kəs baş­qa mə­na ax­tar­ma­sın. Fa­zil bə­yin şi­ə­li­yə nif­rə­ti­ni ba­şa düş­mü­rəm. Şi­ə­li­yə nif­rət edər­kən top­lam 50 mil­yon­luq İran­da, Azər­bay­can­da və di­gər yer­lər­də ya­şa­yan və bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­nin şi­ə­lər­dən iba­rət ol­du­ğu soy­daş­la­rı­mız yad­dan çıx­ma­ma­lı­dır. Be­lə çı­xır ki, şi­ə­li­yə nif­rət edən­lər elə azər­bay­can­lı­ya, Azər­bay­can tür­kü­nə də nif­rət edir. De­mə­li, dos­tu­muz öz mil­lə­ti­nə nif­rət yo­lu­na dü­şüb. Dos­to­yevski­sa­ya­ğı de­sək, dos­tu­muz li­be­ra­liz­mə uya­raq, öz mil­lə­ti­nə nif­rət həd­di­nə gə­lib ça­tıb.

Müx­tə­lif dövrlər­də din­lər­lə bağ­lı fərqli fi­kir­lər səs­lən­di­rən­lər olub. Nitsşe xris­ti­an­lı­ğın qa­tı düş­mə­ni idi, "Al­la­hı öl­dü­rən fi­lo­sof" adı­nı qa­zan­mış­dı. Lev Tolstoy xris­ti­an di­ni­ni rədd edir­di, bu­na gö­rə kil­sə­dən də qo­vul­muş­du. Den Bra­un xris­ti­an­lı­ğın di­bi­ni, bü­növ­rə­si­ni qa­zıb çök­dür­mə­yə ça­lı­şır. Özü­mü­zün M.F.Axun­do­vu­muz da olub. Baş­qa­la­rı­nı de­mi­rəm. Bu cür hal­la­ra dö­züm­lü, to­le­rant ya­na­şı­rıq. Şah İs­ma­yı­lın şiə məz­hə­bi­nin yük­sə­li­şin­də ro­lu ilə bağ­lı mə­sə­lə­yə qa­yı­dı­rıq. Bu mə­sə­lə­də Şah İs­ma­yı­lı it­ti­ham et­mək nə də­rə­cə­də düz­gün­dür? Qər­bin bü­tün ta­ri­xi xris­ti­an­lıq­da məz­həb­lə­rin ya­ran­ma­sı və on­la­rın ara­sın­da qan­lı mü­ha­ri­bə­lər­dən ke­çir. Bu mü­na­qi­şə bu gün də da­vam edir. Bə­zən bu məz­həb­lər adi sə­bəb­lər­dən or­ta­ya gə­lir­di. İn­gil­tə­rə­də anqli­kan kil­sə­si­nin ne­cə ya­ran­dı­ğı­nı bi­lir­si­niz. Kral VI­II Hen­rix ikin­ci də­fə ev­lən­mək is­tə­yir­di, Ro­ma pa­pa­sı iki­ar­vad­lı­ğa ica­zə ver­mir­di. On­da kral XVI əs­rin 30-cu il­lə­rin­də Pa­pa­dan ay­rı­lıb öz kil­sə­lə­ri­ni ya­rat­dı­ğı­nı elan et­di.

De­di­yim odur ki, din­lə­rin da­xi­lin­də məz­həb­lə­rin ya­ran­ma­sı tə­bii bir pro­ses­dir, qar­şı­sı­nı al­maq müm­kün de­yil. Dö­züm gös­tər­mək, to­le­rant ol­maq la­zım­dır. Şi­ə­li­yi Şah İs­ma­yıl ya­rat­ma­yıb, ona qə­dər də şi­ə­lik olub, hət­ta bir ne­çə döv­lə­tin rəs­mi di­ni sə­viy­yə­si­nə qal­dı­rı­lıb. Bu gün is­la­mın 2 əsas məz­hə­bi­nin içə­ri­sin­də də ki­çik məz­həb­lər möv­cud­dur. Hət­ta mo­no­lit­li­yi ilə se­çi­lən şi­ə­li­yin da­xi­lin­də də is­tə­ni­lən bir­lik yox­dur, ək­sə­riy­yət imam­la­rın 12-ni də qə­bul edir, la­kin imam­la­rın 8-ni və ya 4-nü qə­bul edən­lər də var. Şi­ə­li­yin və ya sün­ni­li­yin heç bir zə­rə­ri yox­dur. Hət­ta vəh­ha­bi-sə­lə­fi­lər də si­ya­sə­tə qa­rış­ma­sa­lar, ona-bu­na hü­cum et­mə­sə­lər, partla­yış­lar tö­rət­mə­sə­lər, öz­lə­ri­ni baş­qa­la­rı­na qar­şı qoy­ma­sa­lar, ya­şa­sın­lar, on­lar­la da işi­miz yox­dur. Diq­qə­ti məz­həb fərqlə­ri­nə cəm­ləş­dir­mək de­yil, ox­şar, uy­ğun cə­hət­lə­rə yö­nəltmə­li­yik. Məz­hə­bin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, hər kəs Al­la­ha, onun Rə­su­lu­na ina­nır, Al­la­ha iba­dət edir, Al­la­hın səc­də­si­nə du­rur. Əsas olan bu­dur. Ye­ri gəl­miş­kən, Fa­zil bəy şi­ə­li­yə, Şah İs­ma­yı­la, İra­na qar­şı ba­rış­maz möv­qe­də da­ya­nır, am­ma nə üçün­sə İŞİD-ə, sə­lə­fi-vəh­ha­bi­lə­rə, Sə­u­diy­yə Ərə­bis­ta­nı­na mü­na­si­bət­də lo­yal möv­qe tu­tur. Bu, ba­şa­dü­şü­lən de­yil.

Şah İs­ma­yıl şi­ə­li­yi yük­səltmək­lə düz ve ya səhv elə­yib, bu­nu dar­tış­maq, bö­yük prob­le­mə çe­vir­mək, ix­ti­la­fa yol aç­maq məq­sə­də­uy­ğun de­yil. Hər şey çox əv­vəl­dən baş­la­yıb, ilk xə­li­fə­lər döv­rün­də bu ar­tıq var idi. Həz­rət Ömər də, Həz­rət Əli də öz tə­rəf­dar­la­rı­nı ət­ra­fın­da cəm­ləş­dir­miş­di. Həz­rət Əli "Nəc­hül Bə­la­ğə"də də "şi­ə­lə­rim" ifa­də­si­ni iş­lə­dir. Hər şey nə­ti­cə­si ilə öl­çü­lür. Şah İs­ma­yıl şi­ə­li­yə söy­kə­nə­rək bö­yük və qüd­rət­li bir im­pe­ri­ya ya­rat­dı. Əsas olan bu­dur. Qa­lan­la­rı xır­da və əhə­miy­yət­siz­dir. İn­di hər kəs sün­ni­li­yin də, şi­ə­li­yin də ən müs­bət cə­hət­lə­ri­ni gö­tü­rüb, bir­li­yə və vəh­də­tə ça­lış­ma­lı­dır. Kim bu yol­la get­mir­se, is­la­ma xid­mət et­mir, par­ça­lan­ma­ya, ix­ti­la­fa yol açır. Bu gün bü­tün dün­ya din­lə­ra­ra­sı, mil­lət­lə­ra­ra­sı, irqlə­ra­ra­sı to­le­rantlıq­dan, dö­züm­lü­lük­dən da­nı­şır. Bu­nu qə­bul edi­rik­sə, di­ni­miz da­xi­lin­də də to­le­rant və dö­züm­lü ol­ma­lı­yıq.

Be­lə­lik­lə, çox tə­rəd­düd­lər­dən son­ra bu ya­zı­nı yaz­maq qə­ra­rı­na gəl­dim. Əv­vəl­də də de­di­yim ki­mi, qü­sur­la­rı­ma gö­rə üzr is­tə­yi­rəm. Ya­zı­mı ri­to­rik mü­ra­ci­ət­də bi­ti­ri­rəm: He­rostrat mə­bə­di yan­dır­dı ki, ta­ri­xə düş­sün, Nitsşe "Al­la­hı öl­dü­rür­dü" ki, föv­qəl in­san ya­rat­sın, bəs dostla­rı­mız Şah İs­ma­yı­lı, Sə­fə­vi­li­yi, Şi­ə­li­yi, bu­ra­dan da Azər­bay­ca­nı, öl­dür­mək de­mi­rəm, ona güc­lə­ri çat­maz, ya­ra­la­maq­la nə­yə na­il ol­maq is­tə­yir­lər?!

Akif Na­ğı

  • Qə­ze­ti­mi­zin re­dak­si­ya qey­di: "Mə­qa­lə mü­əl­li­fi özü ki­mi ta­nın­mış isim­lər da­şı­yan şəxslə­rə qar­şı bə­zi əks fi­kir­lər söy­lə­sə də, onun ma­raq­lı təh­lil və faktla­rı­nın ic­ti­mai mü­za­ki­rə­yə çıx­ma­sı­nı əhə­miy­yət­li say­dıq. Odur ki, mə­qa­lə­də ad­la­rı çə­ki­lən bü­tün şəxslə­rin ca­vab çı­xış­la­rı­na, həc­min­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, şə­ra­it ya­rat­ma­ğa ha­zır ol­du­ğu­mu­zu bil­dir­mək­lə mə­qa­lə­ni çap et­dik".




DİGƏR XƏBƏRLƏR

VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Azərbaycan üzərindən Ermənistanla ticarət dayan(dırıl)ıb - İrəvan adekvat ola bilmir...

İrəvanda Göy məscid murdarlandı, Azərbaycandan başqa heç bir qonşu müsəlman ölkə səsini çıxarmadı...

Saatlıq maaş sisteminə keçirik, pullar yeni qaydada hesablanacaq...

SON XƏBƏRLƏR

19.11.2026 / 16:10
Almaniya Qafqazda ümidini Azərbaycana bağladı - enerjinin gücü budur bax...

19.11.2026 / 15:49
Tramp İranla bağlı təzə taktika işə salıb - "məhdud zərbələr"...

19.11.2026 / 15:18
Anna Akopyan Nikol Paşinyanı hakimiyyətdən devirir...(?)

19.11.2026 / 14:46
Qərbi Azərbaycan İcması Tom Lantos Komissiyasını qərəzli yanaşmadan əl çəkməyə çağırdı

19.11.2026 / 14:41
Bakı-İrəvan sülh prosesinin "altına bomba qoyulur" - qatil Monte Melkonyana kino çəkildi...

19.11.2026 / 14:40
Azərbaycanda ərzağa xərclənən pullar artır, lakin başadüşülən səbəblər var...

19.11.2026 / 14:26
Tramp APEC sammitində Cinpin danışarkən yatdı... - VİDEO

19.11.2026 / 14:11
İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

19.11.2026 / 13:57
Rusiyanın ABŞ-la yeni bazarlıq planları - Kalininqraddan çıxırıq, Ukraynanı NATO-ya buraxırıq...

19.11.2026 / 13:56
"Ermənistanın 200-dən çox kütləvi məzarlığın yerini açıqlamasını gözləyirik" - Hikmət Hacıyev

19.11.2026 / 13:44
Prezident İlham Əliyev: "Bu gün Azərbaycan Cənubi Qafqazda əsas logistika və energetika habıdır"

19.11.2026 / 13:42
"Heydər Əliyev Fondu Vyetnamla humanitar münasibətlərin dərinləşməsinə fəal surətdə kömək edir" - Prezident

19.11.2026 / 13:40
Prezident: "Vyetnam biznesinin Azərbaycan iqtisadiyyatında iştirakı münasibətlərin mühüm tərkib hissəsidir"

19.11.2026 / 13:37
Paşinyan yeni Konstitusiya qəbul olunmayacağı təqdirdə istefa verəcəyini bəyan etdi...

19.11.2026 / 13:34
"Azərbaycan-Vyetnam iqtisadi-ticari əlaqələri ardıcıl şəkildə inkişaf edir" - Prezident

19.11.2026 / 13:32
Prezident İlham Əliyev Vyetnam Xəbər Agentliyinə müsahibə verib

19.11.2026 / 13:21
Cinpin Tayvanla bağlı Trampa çağırış etdi - Tramp ABŞ-ın Tayvanın müstəqilliyini dəstəkləmədiyini dedi...

19.11.2026 / 13:06
Alen Simonyan müxalifəti hədələdi – “yeni Konstitusiya qəbul edilməsə... onları darmadağın edəcəyik”

19.11.2026 / 12:47
Putin, Tramp və Si Cinpin arasında ilk üçtərəfli görüş başladı...

19.11.2026 / 12:26
Putin və Tramp arasında görüş keçirildi...

19.11.2026 / 12:07
Xəzərin sahilboyu ərazilərinin idarə olunması üçün yeni mexanizmlər tətbiq ediləcək...

19.11.2026 / 11:59
Simonyan Azərbaycana gəlir...

19.11.2026 / 11:43
Xəzərin sahilindəki qanunsuz tikililərin taleyi necə olacaq? - Açıqlama

19.11.2026 / 11:30
"Xəzərin sahilboyu ərazilərində qanunsuz fəaliyyətlər də mövcuddur" - İlqar Həbiyev

19.11.2026 / 11:17
“Dünya misli görünməmiş kiberdəyişikliklərin yalnız başlanğıcındadır" - DTX rəis müavini

19.11.2026 / 10:30
Bakıda ilk dəfə avtobuslar üçün ayrıca svetofor quraşdırılacaq...

19.11.2026 / 10:07
Məleykə Abbaszadə Bakı Dövlət Universitetinin rektoru təyin edildi

19.11.2026 / 10:05
Elçin Babayev Bakı Dövlət Universitetinin rektoru vəzifəsindən azad edildi

19.11.2026 / 09:41
ABŞ-ın üç aviadaşıyıcısından biri Yaxın Şərqi tərk etdi - nə baş verir?

19.11.2026 / 09:12
Vəkil Orxan Kəngərli saxlanıldı

19.11.2026 / 08:50
Azərbaycan Fransanı regionda sülh prosesinə mane olan qərəzli mövqeyindən əl çəkməyə çağırdı

19.11.2026 / 06:02
Çexiya da rus idmançıların ölkəyə girişini yasaqladı

18.11.2026 / 22:36
Ukraynada "ikinci Çernobıl" təhlükəsi... Avropada nüvə qəzası risqi son 40 ilin ən yüksək səviyyəsinə çatdı - 38 ölkədən XƏBƏRDARLIQ...

18.11.2026 / 22:10
İtaliyada İsraili tənqid etmək qadağan edildi...

18.11.2026 / 21:44
Kaya Kallası Rusiya ilə danışıqlarda iştirakdan kim (lər) məhrum etdi...

18.11.2026 / 21:27
9-cu əsrdə Rusiyanı xristianlaşdıran da ermənilər olublarmış...

18.11.2026 / 21:11
Tramp ölkənin “bütün” hərbi gücünü İranın üstünə tökdü...

18.11.2026 / 20:53
Spiker Rubinyan sülh sazişinə Paşinyandan fərqli mövqe göstərdi...

18.11.2026 / 20:36
Ermənistan və Rusiya dəmiryolu üzrə qapalı İşçi qruplar yaratdı...

18.11.2026 / 20:20
Ermənistan parlamentində inanılmaz konstitusiya “bazarlığı” başladı...

18.11.2026 / 20:03
Ermənistanın hökumət sənədində Azərbaycana qarşı “070” kodlu təxribat rəsmiləşdirilir...

18.11.2026 / 19:44
Məmurlar Prezidentin qərarından sui-istifadəni davam etdirirlər...

18.11.2026 / 19:27
Britaniya Avropa İttifaqından çıxmasına peşman olub, yenidən quruma qayıtmaq istəyir

18.11.2026 / 19:15
8 nəfər saxlandı, 104 kiloqram narkotik ələ keçirildi - DİN-dən irimiqyaslı əməliyyat...

18.11.2026 / 19:06
Kollegiyadan saxlanılan vəkillərlə bağlı xəbərlərə REAKSİYA

18.11.2026 / 18:53
Əli Əsədov Gürcüstanın Baş nazirinin müavini ilə görüşdü

18.11.2026 / 18:49
Türkiyədə AK Parti iqtidarı “Sözcü TV”-ni də bağladı, müxalifətə qarşı cəza yürüşləri davam edir...

18.11.2026 / 18:34
Din xadimləri dövlət qulluğunda işləyə bilməyəcəklər...

18.11.2026 / 18:19
“Türkiyə və Azərbaycan hərbi əməkdaşlığı genişləndirir” - Yaşar Gülər

18.11.2026 / 18:01
Bakı Dialoqunun yekun Bəyannaməsi BMT-nin rəsmi sənədi kimi yayıldı

18.11.2026 / 17:50
Rusiya Kalininqraddakı qoşunları çıxarmaq müqabilində NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə qayıtmasını tələb edir...

18.11.2026 / 17:26
“Ermənistan və Azərbaycan transsərhəd su ehtiyatlarının idarə olunması üzrə işçi qrupları yaradır” - Paşinyan

18.11.2026 / 17:12
Putin və Tramp Çində görüşdü...

18.11.2026 / 17:06
Mətbuat Şurasının İdarə Heyətinin iclası keçirilib - FOTO

18.11.2026 / 16:50
İnstitut direktoru 6 min, müavinləri 5 min maaş alacaq – Əli Əsədov qərar verdi

18.11.2026 / 16:35
İrəvan Moskvanın dəmir yolu siyasətinə qarşı mövqeyini sərtləşdirdi...

18.11.2026 / 16:20
İran Qars-Gümrü keçidinin açılmasına qarşı çıxdı...

18.11.2026 / 16:19
Azərbaycan Cənubi Qafqazın qapılarını Qərbə açır...

18.11.2026 / 16:11
Azərbaycan dili və informatika dövlət qulluğu imtahanından çıxarılır? - DİM-dən AÇIQLAMA...

18.11.2026 / 16:01
Peskov: APEC sammiti çərçivəsində Putin və Tramp arasında tammiqyaslı danışıqların baş tutacağını gözləmir

18.11.2026 / 15:52
Fransada kütləvi nümayiş günü polislər işə çıxmaqdan imtina edib - Bütün zabitlər xəstəlik məzuniyyətinə çıxıblar

18.11.2026 / 15:41
Putin və Trampın görüşü bu gün axşam saatlarında baş tuta bilər - Uşakov açıqladı...

18.11.2026 / 15:37
"Daşnaksütyun" Qarabağ uğrunda 13 mənasız tələblə cəbhə açdı...

18.11.2026 / 15:14
Prezident İlham Əliyev Oman Sultanını milli bayram münasibətilə təbrik etdi

18.11.2026 / 15:10
Prezident İlham Əliyev Latviya Prezidentini Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik edib

18.11.2026 / 14:41
Xəzər İran-ABŞ savaşının əsas meydanlarından birinə çevrilir.

18.11.2026 / 14:36
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin müavinlərinin sayı artırıldı

18.11.2026 / 14:33
Hörmüz boğazında üç tanker minaya düşdü – boğaz tam bağlandı...

18.11.2026 / 14:18
Ukrayna Krasnodarda iki iri neft emalı zavoduna yenidən zərbə endirdi...

18.11.2026 / 14:01
Putin Tramla görüşdən əvvəl Cinplə iki saatdan çox qapalı görüş keçirdi

18.11.2026 / 13:52
Tramp Çinə gedib

18.11.2026 / 13:49
Almaniya Cənubi Qafqazda Rusiya ilə açıq mübarizəni bəyan etdi...

18.11.2026 / 13:46
Türkiyənin qlobal elektrikləşməni 35 faizə çatdırmaq təşəbüsünə 75 ölkə dəstək verib

18.11.2026 / 13:33
Kərkük folkloru və musiqi irsi gənclərə tanıdıldı

18.11.2026 / 13:30
Körfəzdə gərginlik yenidən artır - İran Küveytdəki ABŞ hərbi bazasını bombaladı...

18.11.2026 / 13:23
"DƏDƏMİZ DƏDƏ MƏDƏD" ADLI TOPLU-KİTABIN TƏQDİMATI KEÇİRİLİB

18.11.2026 / 13:15
“Diplom varsa, avtomatik biliklər də var” – Nazir bu yanaşmanı tənqid etdi

18.11.2026 / 13:07
ABŞ-da Azərbaycan bayrağının endirilməsi xəbərləri yalan çıxdı - Dövlət Komitəsindən açıqlama...

18.11.2026 / 12:55
Alman nazir Azərbaycanı Avropanın enerji təchizatında mühüm tərəfdaş adlandırdı...

18.11.2026 / 12:39
İkinci əl avtomobillərin satışı üçün yeni vergi proseduru müəyyənləşir...

18.11.2026 / 12:25
Kuryerlər də vergiyə cəb edilir - ayda 15 manat ödəyəcəklər...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ