Sədrəddin Soltan: "Regionda baş verən son qarşıdurmaların səbəbi dövlət və milli maraqlardır"
Son G7 sammiti çərçivəsində ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, İsrailin Hizbullah ilə mübarizəsi çox uzanıb və çoxlu mülki itkilərə səbəb olur. Buna görə də İsrailə "Suriyanın Hizbullahla məşğul olmasına imkan verməyi" təklif etdiyini deyib.
Trampın sözlərinə görə, Suriya prezidenti Əhmed al-Şaraa Hizbullahla mübarizədə daha effektiv ola bilər. O, hətta "İsrail bunu hamını öldürmədən edə bilmirsə, Suriya edər" kimi sərt ifadələr işlədib.
Bu açıqlama bir neçə səbəbdən diqqət çəkir.
Birincisi, Tramp İsrailin Livandakı əməliyyatlarını açıq şəkildə tənqid edib və onların "çox uzun çəkdiyini" bildirib.
İkincisi, o, Suriyanın yeni rəhbərliyinə əvvəlki illərlə müqayisədə daha müsbət yanaşdığını nümayiş etdirib.
Üçüncü, bu fikir İsrail hökumətinin mövqeyi ilə üst-üstə düşmür və İsrail daxilində narahatlıq yaradıb.
Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, Trampın bu açıqlaması rəsmi ABŞ siyasətinin dəyişdiyini göstərmir. Bundan əlavə, Suriya rəhbərliyi də Hizbullaha qarşı Livanda hərbi əməliyyat aparmaq niyyətində olmadığını bildirib.
Yəni Tramp G7-də İsrailə Suriyanın Hizbullahla bağlı məsələni həll etməsinə imkan verməyi təklif etdiyini açıq şəkildə deyib, lakin bu, hələlik siyasi bəyanat səviyyəsindədir və praktiki plan kimi təsdiqlənməyib.
Donald Trampın G7 sammitində səsləndirdiyi “İsrail Suriyaya imkan verməlidir ki, Hizbullah məsələsini həll etsin” fikrini necə qiymətləndirirsiniz? Nəzərə alsaq ki, Hizbullah əsasən şiə təşkilatıdır, Suriyanın hazırkı rəhbərliyi isə sünni siyasi xəttini təmsil edir, Trampın təklifi məzhəb amilini ön plana çıxarmaq və şiə-sünni qarşıdurmasını dərinləşdirmək riski daşıyırmı?
Bu risk real və əsaslıdır, amma indiki anda işlək praktiki plana çevrilməsi şərtidir. Hizbullah Livanda yerli, kök salmış şiə siyasi-hərbi qüvvədir, hər hansı sünni dövlətin (xüsusən əvvəllər cihadçı keçmişi olan HTŞ rejiminin) onun "məsələsini həll etməsi" təklifi avtomatik olaraq münaqişəni Livan daxili problemindən regional məzhəb qarşıdurmasına çevirmək təhlükəsi yaradır. Bu, həm Livan daxilində şiə-sünni gərginliyini artıra bilər, həm də İranın bölgədəki "şiə hilalı" narrativini gücləndirərək İran-Səudiyyə/Türkiyə xətti üzrə daha geniş polarizasiyaya səbəb ola bilər.
Lakin praktiki tərəfdən bunu yumşaldan amillər var. Şaraa hökuməti açıq şəkildə bu rolu rədd edib və Livanın suverenliyinə hörmət edəcəyini bildirib, yəni Trampın təklifi hələ təktərəfli arzu səviyyəsindədir, Suriya tərəfindən qəbul edilməyib. Üstəlik, Şaraanın özü əvvəllər Hizbullahla "hesablaşmanın aləti olmayacağını" bildirib, çünki bu, həm Suriyanın öz daxili sabitliyini (Suriyanin özündə də əhəmiyyətli sayda şiə və ələvi əhali var), həm də Livanla münasibətlərini riskə ata bilər.
Beləliklə, real risk məzhəb dilinin gücləndirilməsindədir - Trampın ifadə tərzi ("hamını öldürmədən") artıq bunu hərbi, sərt çərçivədə təqdim edir, bu da regionda mesajın "sünni dövlət şiə təşkilatına qarşı" kimi oxunmasına imkan verir, hətta əməli addım olmasa belə. Amma indiyədək bunun konkret siyasətə çevrildiyinə dair sübut yoxdur, Suriya rədd edib və ABŞ-ın özü də bunu rəsmi siyasət kimi təsdiqləməyib. Ona görə də qiymətləndirmə bu cür ola bilər: rəhbərlərin söhbətlərində istifadə olunan dil artıq məzhəblərarası münaqişə xəttini gözə soxur, amma indiki mərhələdə bu, konkret eskalasiyaya səbəb olan qərardan daha çox siyasi ritorikadır.
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Hizbullah məsələsində əsas amil təriqət və ya məzhəb deyil, geosiyasi və təhlükəsizlik maraqlarıdır. Onun sözlərinə görə, Hizbullahın yaradılmasında əsas məqsəd İsrailə qarşı təzyiq vasitəsi formalaşdırmaq və yəhudi dövlətinin təhlükəsizliyini təhdid altında saxlamaq olub.
Ekspert qeyd edib ki, İran Hizbullahı özünün əsas proksi qüvvələrindən biri hesab edir və bu təşkilatı İsrailə qarşı təsir aləti kimi istifadə edir. Soltanın sözlərinə görə, Hizbullah yarandığı dövrdən etibarən İsrail üçün davamlı təhlükə mənbəyi olub və tərəflər arasında bir neçə dəfə silahlı qarşıdurma yaşanıb.
Siyasi şərhçi vurğulayıb ki, Suriya uzun illər İranın regiondakı əsas siyasi və strateji dayaqlarından biri olub. Hafiz Əsəd və Bəşər Əsəd hakimiyyətləri dövründə Tehran Suriyada geniş şəbəkə qurub, eyni zamanda Hizbullaha göstərilən yardımların böyük hissəsi məhz Suriya ərazisindən həyata keçirilib.
Sədrəddin Soltanın fikrincə, İsrail ilə İran arasında gərginliyin artmasına təsir göstərən amillərdən biri də İsrail ordusunun Dəməşqdə İranın yüksək rütbəli hərbçilərinin yerləşdiyi obyektləri hədəfə alması olub. Bu hadisə tərəflər arasında birbaşa qarşıdurmanın dərinləşməsinə səbəb olan amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Ekspert hesab edir ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Suriyada yeni hakimiyyətin Hizbullaha qarşı daha effektiv addımlar ata biləcəyinə inanır. Onun sözlərinə görə, Dəməşq hakimiyyəti ölkə ərazisindən Hizbullaha silah və canlı qüvvə daşınmasının qarşısını almaq, eləcə də təşkilatın fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırmaq potensialına malikdir. Bu proses eyni zamanda İsrail və Suriya arasında münasibətlərin yumşalmasına da təsir göstərə bilər.
Sədrəddin Soltan bildirib ki, baş verən hadisələri məzhəb və ya təriqət qarşıdurması kimi təqdim etmək doğru yanaşma deyil. Onun fikrincə, regionda müşahidə olunan gərginliklərin əsas səbəbi dövlətlərin təhlükəsizlik və milli maraqlarıdır. Ekspert əlavə edib ki, məsələyə dini qarşıdurma prizmasından yanaşmaq cəmiyyət üçün faydalı deyil və reallığı tam əks etdirmir.
Akif NƏSİRLİ
