Xaqani Cəfərli: "Rusiya və İran artıq yeni dünya düzənində subyekt deyil, obyektdir"
ABŞ prezidenti Donald Trampın G7 sammitindəki mətbuat konfransında səsləndirdiyi “əgər qarşılıqlı anlaşma memorandumunda nəzərdə tutulan 60 gün ərzində İranla yekun razılaşma əldə olunmazsa, ABŞ hərbi əməliyyatları və bombardmanları bərpa edə bilər” kimi bəyanatları İrana qarşı birbaşa hərbi təhdid kimi qiymətləndirmək olar, yoxsa bu daha çox siyasi təzyiq və danışıqlarda üstünlük qazanmaq məqsədi daşıyan bir manevrdir?
Ümumiyyətlə, belə sərt açıqlamalar beynəlxalq diplomatiyada real hərbi addım ehtimalını artırır, yoxsa sadəcə qarşı tərəfi güzəştə məcbur etmək üçün istifadə olunan siyasi ritorika sayılır?
Donald Trampın bu tip bəyanatlarını həm hərbi təhdid, həm də siyasi təzyiq elementi kimi qiymətləndirmək mümkündür. Beynəlxalq münasibətlərdə, xüsusilə ABŞ-İran münasibətləri kontekstində sərt ritorika çox vaxt qarşı tərəfi danışıqlarda güzəştə məcbur etmək, psixoloji üstünlük əldə etmək və öz şərtlərini qəbul etdirmək məqsədi daşıyır. Bu baxımdan Trampın açıqlaması ilk növbədə siyasi mesaj kimi görünür.
Lakin belə bəyanatları tamamilə ritorika kimi də qiymətləndirmək doğru olmaz. Çünki ABŞ-ın İranla bağlı siyasətində hərbi güc amili həmişə diplomatik təzyiq vasitələrindən biri olub. Xüsusilə konkret vaxt çərçivəsinin göstərilməsi və razılaşma əldə olunmayacağı təqdirdə hərbi əməliyyatların mümkünlüyünün vurğulanması həmin bəyanatın sadəcə simvolik xarakter daşımadığını göstərir. Bu, qarşı tərəfə verilən xəbərdarlıq kimi də qəbul edilə bilər.
Ümumiyyətlə, beynəlxalq diplomatiyada bu cür sərt açıqlamalar bəzən real hərbi addımların anonsu olsa da, əksər hallarda danışıqlar masasında mövqeləri gücləndirmək məqsədinə xidmət edir. Dövlətlər qarşı tərəfə mümkün nəticələri xatırlatmaqla onu daha çevik mövqe tutmağa sövq etməyə çalışırlar. Bununla yanaşı, belə bəyanatlar regionda gərginliyi artırır, tərəflər arasında etimadı azaldır və yanlış hesablamalar riskini yüksəldir.
Mövcud reallıqlar nəzərə alındıqda, ABŞ və İran arasında birbaşa genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmanın həm siyasi, həm iqtisadi, həm də təhlükəsizlik baxımından böyük nəticələr doğuracağı aydındır. Buna görə də sərt bəyanatların verilməsi hərbi variantın masa üzərində saxlanıldığını göstərsə də, bu, avtomatik olaraq həmin variantın həyata keçiriləcəyi anlamına gəlmir. Adətən belə açıqlamalar diplomatik təzyiq strategiyasının tərkib hissəsi kimi çıxış edir və onların real hərbi əməliyyata çevrilib-çevrilməyəcəyi tərəflərin sonrakı davranışından və regional vəziyyətin inkişafından asılı olur.
Politoloq Xaqani Cəfərli "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, İran nüvə proqramından və region ölkələrini proksi qüvvələrlə təhdid etmək siyasətindən imtina etməlidir. Onun sözlərinə görə, bu dəyişiklik ya danışıqlar yolu ilə, ya da hərbi və iqtisadi təzyiq vasitəsilə baş verəcək.
Cəfərli qeyd edib ki, Tehranda başa düşülməlidir ki, artıq 2021-ci ilin geosiyasi şərtləri mövcud deyil. Onun fikrincə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi dünya nizamını ciddi şəkildə dəyişib və formalaşmaqda olan yeni beynəlxalq sistemdə Rusiya və İran artıq proseslərin subyekti deyil, obyektinə çevrilib.
Politoloq, həmçinin, Donald Trampın siyasətinə də toxunaraq bildirib ki, Tramp birbaşa güc tətbiqindən daha çox güclə təhdid strategiyasına üstünlük verir. Bu yanaşmanın böyük resurs itkilərinin qarşısını aldığı qeyd olunur.
Cəfərli əlavə edib ki, əgər İranın ali rəhbərliyinin 2025-ci ilin martında Trampın göndərdiyi məktuba adekvat cavab verməsi baş versəydi, İrana qarşı mümkün əməliyyatların qarşısını almaq olardı. Onun sözlərinə görə, Tramp İranın əvvəlki təcrübələrdən nəticə çıxardığını düşünür və bu səbəbdən diplomatik təzyiqi artırmaqla yanaşı, mümkün hərbi ssenarilər üçün həm beynəlxalq, həm də daxili ictimai rəyi hazırlayır.
Dəniz NƏSİRLİ
