Avropa İttifaqından olan diplomatlar İspaniyanın "El Pais" qəzetinə bildiriblər ki, qurumun Xarici İşlər və Təhlükəsizlik Siyasəti üzrə Ali Nümayəndəsi Kaya Kallas ilə Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen arasında Aİ-nin xarici siyasətini kimin müəyyən etməsi ilə bağlı sərt mübarizə gedir. Bu münaqişə, həmçinin, Kallasın nəzarəti altında olan Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətində islahat təklif edən Fransada da diqqəti cəlb edib. Yüksək vəzifəli məmurlar arasında maraqların toqquşması Avropa İttifaqı daxilində institusional böhranın sübutudur. Geosiyasi gərginlikdən uzaq şəraitdə yaradılan birlik getdikcə etibarsızlaşır və islahatlara ehtiyac duyur. İndi Brüsseldə ən çox verilən suallardan biri budur: Avropa İttifaqının xarici siyasətinə əslində kim rəhbərlik edir? Formal olaraq bu vəzifə Kaya Kallasın üzərinə düşür. Lakin praktiki olaraq son illər Ursula Fon der Lyayen xarici siyasət, təhlükəsizlik, müdafiə və beynəlxalq diplomatiya sahələrində görünməmiş fəallıq nümayiş etdirir.
Avropa Xarici Fəaliyyət Xidməti ilə bağlı media müzakirəsi “The Financial Times” qəzetində dərc olunmuş bir xəbərdən sonra başladı. Orada region ölkələrinin Aİ-nin xarici siyasət agentliyinin ləğvini müzakirə etdiyi bildirilirdi. Bir məmur “The Financial Times”a deyib: “Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin müasir dünyada lazım olduğu kimi işləmədiyi tamamilə aydındır. Bu, səmərəsizdir. Problem struktur xarakterlidir, ona görə də struktur yenidən qurulmalıdır”. Almaniya və Fransa da Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətində islahat ideyasını irəli sürüblər və digər adları açıqlanmayan Aİ ölkələri də onlara qoşulub. Paris agentliyin islahatı üçün üç variant təqdim edir. Birincisi, Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin gücləndirilməsini, ticarət və iqtisadi inkişafın qismən onun nəzarətinə verilməsini təklif edir. İkinci variant, Aİ-nin ən yüksək orqanı olan Avropa Siyasi Şurasına xarici siyasətdə həlledici rol veriləcək və o, Aİ üzv dövlətlərinin nümayəndələrini bir araya gətirəcək. Bu, Aİ-nin qlobal gündəliyi üzərində milli hakimiyyət orqanları daxilində daha çox nəzarət yaradacaq. Nəhayət üçüncü variant, fon der Lyayenin rəhbərliyi altında başlanan islahatlardan sonra əsas xarici siyasət səlahiyyətləri Avropa Komissiyasının prezidentinə veriləcək. 2024-cü ildən, hazırkı vəzifəsini icra etməyə başladığı vaxtdan bəri Aİ-nin diplomatik məsələlərdə niyyəti xüsusilə güclü bir səs qazanıb. Fon der Lyayenin nəzarət etdiyi qurum Aİ-ni beynəlxalq səviyyədə təmsil etmək vəzifəsinə malikdir. Aİ beynəlxalq təşkilatlarda bütün Aİ ölkələri adından çıxış edərək ticarət siyasəti və humanitar yardım məsələlərini həll edir və beynəlxalq müqavilələr üzrə danışıqlar aparır. Fon der Lyayen qlobal siyasət məsələlərində Aİ-nin ruporuna çevrilib. Kallasa gəldikdə isə, o, tez-tez Aİ-nin konsensusundan daha çox öz fikirlərini ifadə edir. Bu, Aİ üzv dövlətlərinin tənqidinə səbəb olub. 2025-ci ildə Kallasın Ukraynaya 40 milyard avroluq hərbi yardım təklif etdiyini, Fransa, İtaliya və İspaniyanın isə buna qarşı çıxdığını xatırlatmaq yerinə düşər. Nəticədə ilkin məbləğ 5 milyard avroya endirildi. Fon der Lyayen və Kallas arasındakı şəxsi münaqişəyə nümunə olaraq, sonuncunun Martin Selmayri Avropa Xarici İşlər Nazirliyinə təyin etmək cəhdini göstərmək olar. O, əvvəlki prezident Jan-Klod Yunkerin dövründə Avropa Komissiyasının aparat rəhbəri vəzifəsində çalışıb. Selmayrin təyinatının qarşısını almaq məqsədilə fon der Lyayen onun üçün dini azadlıq üzrə xüsusi elçi vəzifəsi yaradıb. "El Pais" qəzeti yüksək vəzifəli Avropa İttifaqı rəsmisinə istinadla yazır: "Bu daxili çəkişmələr və pərdəarxası manevrlər Avropa İttifaqı diplomatiyasına zərər verir. Onlar yaxşı imic yaratmır". Brüsseldəki liderlik böhranı xarici siyasətdə də özünü göstərir. Donald Trampın yenidən Ağ Evə qayıtması fonunda Avropa İttifaqı vahid strategiya formalaşdıra bilmir. Kallas daha sərt təhlükəsizlik xəttinin tərəfdarı kimi çıxış edir. Fon der Lyayen isə eyni vaxtda həm Avropanın strateji müstəqilliyindən danışır, həm də ABŞ-la tərəfdaşlığı prioritet adlandırır.
Rusiyadan olan ekspert Aleksandr Tevdoy-Burmuli qeyd edir ki, Avropa Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri ilə Avropa Komissiyasının prezidenti arasındakı münasibətlər çoxqatlı xarakterə malikdir. Burada institusional və strateji çarəsizlik mövcuddur ki, belə vəziyyət şəxslərarası münaqişə ilə daha da mürəkkəbləşir. Ekspertin fikrincə, sonuncu səbəb həm Kallasın, həm də fon der Lyayenin fundamental hesab etdikləri məsələlərdə eyni dərəcədə güzəştə getmək istəməmələrindən irəli gəlir: "Bu şəxsi münaqişə institusional münaqişə ilə müşayiət olunmasaydı, o qədər də əhəmiyyətli olmazdı. Aİ-nin xarici siyasətini tənzimləmək olduqca mürəkkəbdir". O xatırladıb ki, xarici siyasət qərarları bütün Aİ üzv dövlətləri arasında konsensus tələb edir: "Bu konsensusa nail olmaq çox çətindir. Əgər buna nail olunarsa, bu, yalnız ən aşağı səviyyədədir. Buna görə də, Aİ-nin xarici siyasəti təsirsiz görünməyə meyllidir. Aİ-nin ümumi xarici siyasəti çərçivəsində təcili məsələlər üzrə qətiyyətli və strateji cəhətdən mənalı qərarlara nail olmaq mümkün deyil. Məsələn, Rusiya-Ukrayna münaqişəsini götürək. Ölkələrin bu məsələdəki mövqeləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir və buna görə də vacib qərarların qəbulu gecikir". Ekspert institusional məsələyə toxunaraq qeyd edib ki, əgər fon der Leyen formal olaraq Aİ-nin xarici siyasətində iştirak edirsə, bu, yalnız Aİ-nin səlahiyyətlərinə aid olan məsələlərlə bağlıdır. Yəni o, ümumi ticarət siyasəti və Aİ-nin genişlənməsindən məsul olmalıdır: "Xarici siyasətin digər elementləri Avropa Siyasi Şurası tərəfindən idarə olunur. Kallas da öz növbəsində Avropa Siyasi Şurası tərəfindən müəyyən edilmiş siyasətləri həyata keçirir. Mənim fikrimcə, Aİ-nin əsas problemi bütün qurumlarının yenidən qurulmasına ehtiyac duyulması deyil, xarici siyasətinin səmərəsiz olmasıdır. Bu problem Xarici Siyasət üzrə Ali Nümayəndə vəzifəsini kimin tutmasından asılı olmayaraq davam edəcək. Kallas əvəz olunarsa, heç nə dəyişməyəcək. Eyni şey fon der Lyayen üçün də keçərlidir. Münaqişə aradan qalxacaq, lakin strateji çarəsizlik problemi bir qədər kiçildilmiş şəkildə qalacaq. Əgər bu siyasətçilərin hər ikisi, hazırda müzakirə olunduğu kimi, xarici siyasət səlahiyyətlərini üzv dövlətlərin xeyrinə yenidən bölüşdürsələr, bu, Aİ-nin ortaq xarici siyasət kursunun olmaması demək olacaq”. Onun sözlərinə görə, işlər məhz bu istiqamətdə gedir. Aİ diplomatiyasındakı böhranın bariz nümunəsi Böyük Britaniya, Fransa və Almaniyanın Rusiya ilə ayrıca danışıqlar qurmaq cəhdidir. Böyük Britaniya artıq Aİ-nin üzvü deyil, lakin bu məsələ üzərində işləyir. Leyen və Kallas arasında qarşıdurma artıq sadəcə institusional mübahisə kimi görünmür. Son aylarda baş verən hadisələr göstərir ki, Brüsseldə əsas mübarizə çox vaxt Avropanın problemlərinin həlli ətrafında deyil, siyasi nüfuz və liderlik uğrunda gedir. Bu da quruma ciddi zərbə vurur.
Samirə SƏFƏROVA
