Ermənistan hakimiyyətinin Avropa İttifaqına ixrac perspektivləri ilə bağlı vədləri cəfəngiyatdır və siyasi bəyanatlarından asılı olmayaraq, rəsmi İrəvanın artıq Moskva ilə münasibətləri normallaşdırmaq üçün pərdəarxası dialoq aparması mümkündür. Bu fikri erməni iqtisadçı Ağasi Tavadyan bildirib.
Qeyd edək ki, iyunun 11-də baş nazir Nikol Paşinyan hökumətin iclasında Hollandiyadan olan həmkarı Rob Jettenin ona "erməni şirkətlərinə xüsusi diqqət və dəstək" vəd etdiyini açıqlayıb. Daha sonra iqtisadiyyat naziri Gevorq Papoyan jurnalistlərə bildirib ki, iyun və iyul aylarında müxtəlif tədbirlərdə iştirak etmək və Ermənistan ixracını müzakirə etmək üçün Rusiyaya bir və ya iki səfər etməyi planlaşdırır. Baş nazirin müavini Mher Qriqoryan vurğulayıb ki, İrəvan Ermənistan-Rusiya əməkdaşlığının tarixinə yüksək qiymət verir və ikitərəfli əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsinin hər iki ölkənin maraqlarına uyğun olduğuna və mövcud fikir ayrılıqlarının aradan qaldırıla biləcəyinə əmindir.
Elə bu kontekstdə “Financial Times” məlumatlı mənbələrə istinadla yazır ki, Avropa İttifaqı Rusiyanın idxal məhdudiyyətlərinin təsirini azaltmaq üçün Ermənistana təcili ticarət dəstəyi verəcək. Nəşr qeyd edir ki, Avropa Komissiyası avtonom ticarət tədbirləri paketi üzərində işləyir. Plandan xəbərdar dörd mənbənin qəzetə dediyinə görə, Ermənistanın ərzaq və kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracına rüsumların azaldılması nəzərdə tutulur. Paketin Rusiyanın Ermənistana son parlament seçkiləri ərəfəsində tətbiq etdiyi idxal qadağalarına cavab olaraq hazırlandığı bildirilir. Amma iqtisadçı Ağasi Tavadyan hökumətin dövlətin Ermənistan ixracatçılarına Aİ ölkələrində, Böyük Britaniyada və Kanadada ödənilən gömrük rüsumlarını tam şəkildə geri ödəyəcəyi barədə açıqlamalarını seçkiqabağı vədlərdən başqa bir şey hesab etmir. Ekspertin fikrincə, Ermənistanın hakim partiyası hakimiyyətin qorunması məsələsinin həll olunduğunu, risklərin o qədər də yüksək olmadığını və seçkidən sonrakı mərhələnin yaxınlaşdığını, artıq Rusiya ilə münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində işləməyin mümkün olduğunu düşünür. Bu arada, iqtisadçının sözlərinə görə, Ermənistan məhsullarının Rusiyaya idxalına qoyulan məhdudiyyətlər hökumət üçün ciddi problemlər yaradıb və hökumət özünü fors-major vəziyyətində tapıb, çünki rəsmi İrəvanın qeyri-dost addımlarına uzun müddətdir göz yuman Rusiya tərəfinin Ermənistana hər hansı məhdudiyyət tətbiq edəcəyini gözləmirdi: “Ermənistan hakimiyyəti seçkilərdən sonra hər şeyin öz-özünə düzələcəyinə və Moskva ilə ortaq məxrəc tapa biləcəyinə ümid edirdi, amma indiyə qədər heç nə olmayıb. Bu, bir növ qanunauyğunluğa çevrilir, çünki Ermənistan hökuməti əvvəllər növbəti addımlarını diqqətlə düşünmədən bəyanatlar verib və belə desək, bunun bədəlini kifayət qədər ağrılı itkilərlə ödəyib. Bu gözlənilməz vəziyyət arzuolunmaz fəsadlarla doludur. Əminəm ki, Ermənistan hakimiyyəti Rusiyanın Ermənistanın kənd təsərrüfatı məhsullarının 90%-dən çoxunun ixrac olunduğu sabit bir bazar olduğunu başa düşür və Rusiya ilə pərdəarxası dialoq aparır, hər şeyi bir şəkildə həll etməyə çalışır”. Bu arada Ermənistan Mərkəzi Bankının sədri Martın Qalstyan qeyd edir ki, baş verənlər, iqtisadiyyatın daralması ilə yanaşı, qiymətlərə də təsirsiz ötüşməyəcək: “Rusiyaya ümumi mal ixracımız ümumi daxili məhsulun təxminən 6%-ni təşkil edir. Lakin problemlər əsasən kənd təsərrüfatı məhsullarına, az sayda istehsal və qida sənayesinə təsir göstərir. Buna görə də, hadisələr mənfi istiqamətdə inkişaf edərsə, bu, ümumi daxili məhsulun 2%-ə qədər azalmasına səbəb ola bilər. Tənzimləyici orqan Rusiyaya ixracın azalmasının ümumi daxili məhsulla yanaşı, qiymətlərə də təsirini hesablayıb. Məsələn, bazarları dəyişdirə bilməsək və yalnız Rusiya bazarında qalsaq, inflyasiyamıza təsir Ermənistan daxilində təklifin artmasında əks oluna bilər. Nəticədə, xüsusilə tərəvəz, qazsız və qazlı mineral sular, spirtli içkilər və çəyirdəkli meyvələr üçün müəyyən deflyasiya meylləri gözləyirik. Əgər ixrac əhəmiyyətli dərəcədə azalarsa və bu, kapital axını kimi digər ödəniş balansı komponentləri ilə kompensasiya edilə bilməzsə, vəziyyət dram-dollar məzənnəsinə təzyiq göstərə bilər. Bundan əlavə, fermerlər kreditlərinin ödənilməsində problemlərlə üzləşə bilərlər”. Mərkəzi Bankın hesablamalarına görə, Rusiya məhdudiyyətlərinə məruz qalan mallar Ermənistanın bu ölkəyə ixracının təxminən üçdə birini təşkil edir. O da vurğulanır ki, mənfi təsirin dərəcəsi məhdudiyyətlərin müddətindən asılı olacaq. Bundan əlavə, Mərkəzi Bankın bəyan etdiyi kimi, Rusiyanın Ermənistan idxalına qoyduğu məhdudiyyətlər səbəbindən ölkənin ümumi daxili məhsulunun 2% azalması böyük iqtisadi fəsadlar deməkdir. Nəzərə alaq ki, Ermənistanın ümumi daxili məhsulu ötən il 29,2 milyard ABŞ dolları təşkil edib. Bu da o deməkdir ki, Mərkəzi Bankın açılqladığı ssenari reallaşarsa, Ermənistan iqtisadiyyatı 584 milyon dollar azalacaq.
İqtisadçı Ağasi Tavadyan isə Qərb mediasında Avropa İttifaqının Ermənistan üçün ərzaq və kənd təsərrüfatı ixracına kömək etmək üçün təxminən 420 milyon avro dəyərində təcili ticarət dəstəyi paketi hazırladığı və bununla da Rusiyaya idxal edilən Ermənistan mallarına qoyulan məhdudiyyətlərdən yaranan itkiləri kompensasiya etdiyi barədə yayılan məlumatlara da toxunub. O, bu cür açıqlamaları siyasi oyunbazlıq adlandırır, çünki mövcud iqtisadi dəlillər göstərir ki, son səkkiz ildə mövcud hökumətin hakimiyyətə gəlməsindən bəri Ermənistan Rusiyaya əvvəlkindən daha yaxın olub, Aİ ilə ticarət isə durmadan azalır. Bundan əlavə, hətta yarım milyard avro belə kənd təsərrüfatının inkişafına kömək etməyəcək, çünki bu proses bir gecədə baş vermir, onilliklər boyu ardıcıl iş tələb edir: “Maraqlı bir siyasi oyun gedir və mən bir iqtisadçı kimi bunu tam şərh edə bilmərəm. Amma ümumilikdə, bu siyasi bəyanatlar və Avropa ilə flörtlər bir şeyi göstərir, faktiki iqtisadi vəziyyət isə fərqli bir hekayəni izah edir. Xüsusilə, mövcud hökumət dövründə iqtisadiyyatımız 2018-ci ildən əvvəlkindən daha çox Rusiyadan asılıdır. Rusiya ilə əməkdaşlıqdan imtina etmək isə bizim üçün daha ağrılı olardı. Son səkkiz ildə Ermənistanın AİB-ə ixracı təxminən beş dəfə artıb, Aİ-yə isə 1,5% azalıb, yəni durğunluq yaranır. Sual yaranır: əgər ilkin yol Aİ-yə doğru idisə, niyə hər şey tərsinə çevrildi?”. İqtisadçı onu da əlavə edir ki, Aİ bazarının Rusiya bazarını tam əvəz edəcəyi barədə söhbətlər iqtisadi məntiqə sığmır: “Gömrük maneələri olmadan belə, Avropa bazarına daxil olmaq olduqca çətindir, çünki Ermənistan ixracatçılarının həll etməli olduğu bir sıra məsələlər qalır. Bunlara bürokratik problemlər və standartlaşdırma daxildir. Bundan əlavə, Avropa bazarında kənd təsərrüfatı məhsullarının yerli təchizatçıları çoxdan mövcuddur. Məsələn, İspaniya və Portuqaliya pomidor bazarına, Hollandiya isə kartof bazarına hakimdir. Logistika ilə bağlı çətinliklər də var. Rusiyaya çatmaq bir həftə çəksə də, Aİ-yə çatmaq iki həftə çəkir. Kənd təsərrüfatı məhsulları və digər tez xarab olan mallar üçün uzunmüddətli daşınma və saxlama daha çətindir, xərcləri artırır və son qiymətlərin artmasına və Ermənistan mallarının rəqabət qabiliyyətinin itirilməsinə səbəb olur. Ümumiyyətlə, bir analitik olaraq deyə bilərəm ki, proqnozlar emosiyalara əsaslanmamalıdır. Onlar empirik, keçmiş təcrübəyə əsaslanmalıdır. Keçmiş gələcəyi proqnozlaşdırmır, amma bir qayda olaraq, mövcud istiqamət davam edəcək. Xatırlatmaq istərdim ki, 2018-ci ildən bəri Nikol Paşinyan Emmanuel Makronla müqayisədə Vladimir Putinlə daha çox görüş keçirib. Və bu, çox şey deyir”.
Tahir TAĞIYEV
