ABŞ Moskvaya həddən artıq sərfəli olduğu üçün tənqidlərə səbəb olan Ukraynada müharibəyə son qoyulmasını nəzərdə tutan 28 bəndlik planını təqdim etdikdən sonra Avropa ölkələri sənədin əks variantını hazırlayıblar.
“The Telegraph” nəşrinin qeyd etdiyi kimi, bu Avropa planı Amerikanın təklifindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir və bir çox cəhətdən Ukrayna üçün daha əlverişlidir.
Qeyd olunduğu kimi, Amerikanın təklifləri Kreml üçün həddən artıq əlverişli olduğuna görə geniş şəkildə tənqid olunub: onlar böyük ərazilərin Rusiyaya verilməsini, Ukrayna ordusunun sayının azaldılmasını və NATO qoşunlarının Ukraynada mövcudluğunun qadağan edilməsini tələb edir. Avropa və Amerika sənədləri arasında əsas fərqlərdən biri Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin sayına “heç bir məhdudiyyət qoymamaq” tələbidir. Avropa planının 24 bəndi var və bunlar aşağıdakıları özündə ehtiva edir: ilk olaraq, davamlı sülh və təhlükəsizlik üçün möhkəm zəmin yaratmaq məqsədilə müharibənin dayandırılması və onun təkrarlanmaması üçün tədbirlər görüləcək. Ardınca münaqişənin hər iki tərəfi havada, quruda və dənizdə tam və qeyd-şərtsiz atəşkəs barədə öhdəlik götürəcək. Tərəflər ABŞ və Avropa ölkələrinin iştirakı ilə atəşkəs monitorinqinin texniki məsələləri üzrə dərhal danışıqlara başlayacaqlar. ABŞ və Ukraynanın tərəfdaşlarının rəhbərlik etdiyi beynəlxalq atəşkəs monitorinqi tətbiq ediləcək. Bu monitorinq potensial pozuntuları araşdırmaq üçün ilk növbədə peyklərdən, dronlardan və digər texnologiyalardan istifadə etməklə çevik yer əsaslı komponentlə aparılacaq. Atəşkəs rejiminin pozulması barədə məlumatların verilməsi, eləcə də düzəliş tədbirlərinin araşdırılması və müzakirəsi mexanizmi yaradılacaq. Rusiya bütün deportasiya edilmiş və qeyri-qanuni köçkün edilmiş ukraynalı uşaqları qeyd-şərtsiz geri qaytaracaq. Bu proses beynəlxalq tərəfdaşlar tərəfindən dəstəklənəcək. Tərəflər bütün hərbi əsirləri “hamı üçün” prinsipi ilə dəyişdirəcəklər. Rusiya həbsdə olan bütün mülki şəxsləri azad edəcək. Atəşkəsin davamlılığını təsdiq etdikdən sonra tərəflər humanitar addımlar atacaq, o cümlədən təmas xətti boyunca ailə görüşlərinə icazə veriləcək. Bundab başqa, sənəddə Ukraynanın suverenliyinə hörmət edilir və bir daha təsdiqlənir. Ukrayna neytrallığa məcbur edilmir. Ukrayna gələcək təcavüzün qarşısını almaq üçün NATO-da 5-ci maddəyə bənzər, ABŞ da daxil olmaqla, güclü, hüquqi cəhətdən məcburi təhlükəsizlik zəmanətləri alır. Ukrayna Silahlı Qüvvələri və müdafiə sənayesi, o cümlədən beynəlxalq əməkdaşlıq üçün heç bir məhdudiyyət qoyulmur. Qarant dövlətlər Avropa ölkələrindən və Avropadan kənarda qoşulmaq istəyən dövlətlərdən ibarət xüsusi qrup kimi formalaşır. Ukrayna Ukrayna hökumətinin dəvət etdiyi dost qüvvələrin mövcudluğu, silahlanması və əməliyyatları barədə müstəqil qərar verir. Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü alyans daxilində konsensusdan asılı olur. Ukrayna Avropa Birliyinə üzv olur. Ukrayna Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi çərçivəsində qeyri-nüvə dövləti statusunu saxlayır. Tam və qeyd-şərtsiz atəşkəs əldə edildikdən sonra ərazi məsələləri müzakirə olunacaq və həll olunacaq. Ərazi danışıqları mövcud nəzarət xətti nəzərə alınmaqla başlayır. Razılaşma əldə edildikdən sonra tərəflər onu zorla dəyişdirməməyi öhdələrinə götürürlər. Ukrayna Zaporojjya Atom Elektrik Stansiyasına (ABŞ-ın iştirakı ilə) və Kaxovka bəndinə nəzarəti bərpa edir. Nəzarətin ötürülməsi mexanizmi yaradılacaq. Ukrayna Dnepr boyunca maneəsiz keçid və Kinburn Spit üzərində nəzarəti əldə edir. Ukrayna və onun tərəfdaşları heç bir məhdudiyyət olmadan iqtisadi əməkdaşlıq edirlər. Ukrayna tam bərpa olunacaq və Rusiya dəymiş ziyanı ödəyənə qədər dondurulmuş Rusiya dövlət aktivləri də daxil olmaqla, maliyyə kompensasiyası alacaq. 2014-cü ildən Rusiyaya qarşı tətbiq edilən sanksiyalar yalnız davamlı sülh əldə edildikdən sonra, razılaşmanın pozulması halında onların avtomatik bərpası imkanı ilə qismən və tədricən yumşalda bilər. ATƏT-in bütün dövlətlərinin iştirakı ilə Avropa təhlükəsizlik arxitekturasına dair ayrıca danışıqlara başlanılacaq.
Beləliklə, bu 24 bəndlik plan Ukraynanın maraqlarına cavab verir. Maraqlıdır ki, “Nyu York Tayms” qəzetinin məlumatına əsasən, Ukrayna və Amerika rəsmiləri Cenevrədə 28 bəndlik sülh planını müzakirə ediblər və onun işçi layihəsi artıq orijinaldan fərqlənir. Qəzet qeyd edir ki, işçi layihə artıq Ukrayna qanunvericisi tərəfindən 20 noyabrda internetdə dərc olunmuş versiyadan fərqlənir. Dəyişikliklər Ukrayna və Amerika rəsmiləri arasında müzakirələrdən sonra edilib. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Cenevrədə Ukrayna ilə danışıqlardan sonra Birləşmiş Ştatların sülh planında dəyişikliklər etdiyini açıqlayıb. O, Vaşinqton komandasının sülh planında bəzi dəyişikliklər etdiyini aydınlaşdıraraq, hələ çox iş görülməli olduğunu əlavə edib: “Biz onlar üzərində işləyirik, fikir ayrılıqlarını daha da azaltmaq və həm Ukrayna, həm də təbii ki, ABŞ üçün məqbul olacaq bir şeyə doğru irəliləmək ümidi ilə bəzi düzəlişlər edirik”. Ağ Evin bəyanatında isə bildirilir ki, Cenevrədə Birləşmiş Ştatların sülh təklifi ilə bağlı Ukrayna və ABŞ nümayəndələri arasında danışıqlar aparılıb. Danışıqlar konstruktiv və məqsədyönlü olub, ədalətli, davamlı sülhə nail olmaq üçün ortaq öhdəlik vurğulanıb. Tərəflər məsləhətləşmələrin yüksək məhsuldarlığını qeyd edərək, mövqelərin uyğunlaşdırılmasında və növbəti addımların müəyyənləşdirilməsində əhəmiyyətli irəliləyişləri vurğulayıblar. İştirakçılar qeyd ediblər ki, Ukraynanın suverenliyinə tam zəmanət verən, davamlı və ədalətli sülhü təmin edən yenilənmiş, təkmilləşdirilmiş sülh müqaviləsi layihəsi hazırlanıb. Tərəflər yaxın günlərdə birgə təkliflər üzərində intensiv işi davam etdirmək və proses boyunca Avropa tərəfdaşları ilə sıx əlaqə saxlamaq barədə razılığa gəliblər. Layihə ilə bağlı yekun qərarları Ukrayna və ABŞ prezidentləri verəcək. Eyni zamanda, hər iki tərəf Ukraynanın təhlükəsizliyinə, sabitliyinə və bərpasına zəmanət verən sülhün təmin edilməsi üçün birgə işi davam etdirməyə hazır olduğunu təsdiqləyiblər. “Financial Times” nəşri yazır ki , ABŞ-ın “sülh planı”nı Ukrayna və onun Avropalı müttəfiqləri üçün daha məqbul bir şeyə çevirmək nəhəng diplomatik iş olacaq. “The Washington Post”un yazdığına görə, bu halda Tramp ziddiyyətli siqnallar verir. Bir tərəfdən o, sənədin “yekun olmadığını” deyir. Digər tərəfdən, o, açıq şəkildə Kiyevə təzyiq edir. Amerika isteblişmentinin nümayəndələri də Tramp planına şübhə ilə yanaşırlar. ABŞ-ın Ukraynadakı keçmiş səfiri Bridcet Brink təklifləri Hitlerin 1938-ci ildəki sakitləşdirmə siyasəti ilə müqayisə edib. Senator Roger Uiker deyib ki, planda “real problemlər” var və “Putinin bədxah davranışını” mükafatlandıra bilər. Bu arada Avropa Parlamentində rusiyayönlü qüvvələrin təsiri artır və onlar da demək olar ki, nəyin bahasına olursa-olsun müharibəni tez bitirməkdə israrlıdırlar. Təhlilçilər hər iki tərəfin bu çətin vəziyyətdən çıxış yolu axtara biləcəyinə diqqət çəkirlər. Rusiya sanksiyaların təzyiqi altındadır, Ukrayna isə dağılmaq ərəfəsindədir. Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, ağrılı güzəştlərə baxmayaraq, planın müəyyən faydası ola bilər. “Quincy” İnstitutundan Anatoli Lieven yazır ki, bir neçə ildən sonra "Ukraynanın dörddə üçünü müstəqil saxlayan və Aİ-yə yol açan" razılaşma məğlubiyyətdən daha çox, "şərti qələbə" kimi görünə bilər.
Samirə SƏFƏROVA
