Qazaxıstan Azərbaycan və Ermənistan üzərindən Türkiyəyə yeni ticarət yolu aça bilər. Bunu Qazaxıstanın iqtisadiyyat naziri Serik Jumanqarin jurnalistlərə bildirib.
Onun sözlərinə görə, marşrut Astananın Türkiyə limanlarına birbaşa çıxışını təmin edəcək: “Hazırda biz Azərbaycan vasitəsilə Gürcüstanın Qara dəniz limanlarına gedirik. Yeni marşrut bizə Naxçıvana, oradan isə birbaşa Türkiyəyə, onun dəniz limanlarına çatmağa imkan verəcək".
Bütün bunlar bir daha Zəngəzur dəhlizinin Ermənistan üçün nə dərəcədə mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini əyani şəkildə nümayiş etdirir. Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin ABŞ Prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə Vaşinqtonda keçirdiyi görüşdən sonra “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) adlandırılan bu marşrut təkcə Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birbaşa quru əlaqəsini bərpa etməyəcək, həm də Şərqlə Qərb arasında yeni nəqliyyat arteriyası yaradacaq. “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin (ADY) sədri Rövşən Rüstəmov “NE Global” nəşrinə müsahibəsində bildirir ki, "Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp Marşrutu" Azərbaycanı Ermənistan üzərindən birbaşa Naxçıvanla, oradan isə Türkiyənin dəmir yolu sistemi ilə birləşdirəcək strateji əhəmiyyətli layihədir. Onun sözlərinə görə, Türkiyə artıq 224 kilometrlik dəhlizin öz ərazisindən keçən hissəsinin tikintisinə başlayıb: "Bu, layihəyə göstərilən güclü siyasi iradə və maliyyə dəstəyinin bariz nümunəsidir. Azərbaycanın payına düşən 110 kilometrlik Horadiz-Ağbənd dəmir yolu üzərində isə işlər davam edir. Tikinti 2021-ci ildə başlayıb və 2026-cı ilədək tamamlanması planlaşdırılır". R.Rüstəmov bildirib ki, Yuxarı Mərcanlıdan Ağbəndə qədər - Şükürbəyli, Soltanlı, Qumlaq, Həkəri, Mincivan və Bartaz daxil olmaqla - səkkiz yeni stansiya inşa olunur: “Hazırda layihələndirmə işlərinin təxminən 85%-i, tikinti-quraşdırma işlərinin isə 68 %-i icra edilib". ADY sədri əlavə edib ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasında dəmir yolu infrastrukturunun yenidən qurulması və modernləşdirilməsi üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırma artıq başa çatıb və layihə işləri davam etdirilir: "Bu mərhələ tamamlandıqdan sonra tikintiyə başlanacaq və Naxçıvanda müasir standartlara uyğun yeni dəmir yolu şəbəkəsi formalaşdırılacaq”. Onun sözlərinə görə, TRIPP dəhlizi əvvəlcədən genişləndirmə imkanı nəzərə alınmaqla layihələndirilib: “İlkin buraxılış qabiliyyəti sabit yük axınını təmin edəcək, lakin gələcəkdə artan tələbatı qarşılamaq üçün infrastruktur genişləndirilə bilər. Zamanla TRIPP buraxılış qabiliyyəti baxımından Bakı-Tiflis-Qars xətti ilə rəqabət apara biləcək səviyyəyə çata bilər. Əsas məsələ odur ki, TRIPP regional şəbəkədə dayanıqlılığı və alternativliyi artırır, Azərbaycana bir neçə paralel nəqliyyat dəhlizinin davamlı şəkildə mövcudluğunu təmin edir".
Onu da qeyd edək ki, qlobal logistika sistemində yeni marşrutların formalaşdığı bir dövrdə Zəngəzur dəhlizi ideyası Mərkəzi Asiya ölkələri üçün Avrasiya nəqliyyat xəritəsində yeni imkanlar açır. Bu dəhliz həm regional iqtisadi inteqrasiyanın güclənməsi, həm də türkdilli dövlətlərin əməkdaşlığının dərinləşməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu dəhliz açılacağı təqdirdə Orta Dəhlizin mühüm seqmentinə çevriləcək və Qafqaz, Anadolu və Mərkəzi Asiya arasında vahid ticarət şəbəkəsinin formalaşmasına xidmət edəcək. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün bu dəhliz yalnız alternativ marşrut deyil, həm də dünya bazarlarına daha qısa, etibarlı və iqtisadi cəhətdən səmərəli çıxış deməkdir. Mərkəzi Asiya materik daxilində yerləşən, yəni dənizə çıxışı olmayan regiondur. Bu coğrafi xüsusiyyət onların xarici ticarətdə daha uzun və bahalı marşrutlardan istifadə etməsinə səbəb olur. Lakin geosiyasi gərginliklər, sanksiyalar, bölgəsəl qeyri-sabitlik və ticarət xərclərinin artması alternativ dəhlizlərin vacibliyini artırır. Bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizi Mərkəzi Asiya üçün üçüncü və daha balanslı logistika xəttini təmin edə bilər. Mərkəzi Asiyadan Avropaya gedən yükün Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə daşınması həm məsafəni, həm də daşınma vaxtını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan üzərindən keçən Orta Dəhliz artıq Transxəzər ticarətinə xidmət edir. Zəngəzur dəhlizi bu xəttin daha funksional, daha çevik və daha çevrilişi yüksək bir struktur almasına şərait yaradar. Mərkəzi Asiya dövlətləri Türkiyə limanları vasitəsilə Qara dəniz, Aralıq dənizi, Avropa və Afrika bazarlarına daha asan çıxış əldə etmiş olacaq. Zəngəzur dəhlizi Mərkəzi Asiya üçün sadəcə alternativ nəqliyyat xətti deyil; bu, regionun qlobal ticarət sisteminə daha güclü inteqrasiya yoludur. Dəhliz Mərkəzi Asiya dövlətlərinin dünya bazarlarına daha asan çıxışını təmin etməklə iqtisadiyyatların diversifikasiyasına kömək edəcək, Türk dövlətləri arasında strateji bağlılığı möhkəmləndirəcək və Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsində yeni güc mərkəzinin formalaşmasına səbəb olacaq. Bu marşrut reallaşarsa, Mərkəzi Asiya üçün həm iqtisadi, həm siyasi, həm də geostrateji baxımdan böyük dönüş nöqtəsi ola bilər.
Ramil QULİYEV
