Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan son aylarda dəfələrlə ölkədə “daxili legitimliyin gücləndirilməsinin” əsas prioritet olduğunu vurğulayıb və bunun üçün yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsinin zəruriliyini bildirib.
Rəsmi ritorika dəyişiklikləri daxili idarəetmənin modernləşdirilməsi ilə izah etsə də, həm Ermənistan daxilində, həm də regionda bu prosesin motivləri və nəticələri ilə bağlı geniş müzakirələr gedir. Prosesin həm daxili, həm də xarici səbəbləri olduğu aydın görünür.
Ermənistan 44 günlük müharibədən sonra dərin siyasi və institusional böhran yaşamaqdadır. Dövlət institutlarına etimadın zəifləməsi, ordunun idarəetməsi, səlahiyyət bölgüsü, eləcə də kütləvi etirazlar fonunda Paşinyan hakimiyyətinin legitimliyi mübahisə mövzusu olaraq qalır. Paşinyanın “legitimliyin gücləndirilməsi” deyərkən nəzərdə tutduğu əsas məqamlar bunlardır:
Birincisi, Paşinyan bildirir ki, mövcud Konstitusiya və idarəetmə sistemi cəmiyyətdə dövlətə olan inamı zəiflədir. Yeni Konstitusiyanın məqsədi hakimiyyət bölgüsünü daha aydın etmək, siyasi sistemin dayanıqlığını artırmaq, hakimiyyətin mənəvi-siyasi əsaslarını yeniləməkdir.
Bu çərçivədə Paşinyan siyasi sistemin “xalq iradəsi ilə daha da uyğunlaşdırılması” zərurətini vurğulayır.
İkincisi, hazırkı Konstitusiyada səlahiyyətlərin qarışması qərarların qəbulunda ləngimə və məsuliyyət boşluqları yaradır. Paşinyana görə, yeni Konstitusiya icra hakimiyyəti ilə digər institutlar arasında qarşıdurmanı azaldacaq, daha çevik və proqnozlaşdırılan idarəetmə təmin edəcək.
Digər tərəfdən, Ermənistanın təhlükəsizlik sistemi 2020-ci il müharibəsində ciddi çatlar göstərdi. Paşinyan açıq şəkildə bildirib ki, mövcud konstitusion çərçivə təhlükəsizlik idarəetməsini effektiv etmir. Yeni Konstitusiya aşağıdakı sahələri yenidən tənzimləməyi hədəfləyir:
- Silahlı qüvvələr üzərində nəzarət mexanizmləri;
- Müdafiə və təhlükəsizlik qərarlarında parlament-hökumət balansı;
- Fövqəladə vəziyyət institutunun yenilənməsi.
Bu dəyişikliklərin Ermənistanın yeni geosiyasi reallıqlara uyğunlaşmasını hədəflədiyi aydındır.
Paşinyan həmçinin bildirir ki, dəyişikliklər ölkənin xarici siyasətdə daha sərbəst hərəkət etməsini təmin edəcək. İndiki Konstitusiyanın bəzi müddəaları Ermənistanın gələcək seçimini - xüsusilə təhlükəsizlik ittifaqları sahəsində - məhdudlaşdırır.
Yeni Konstitusiyanın bu məhdudiyyətləri aradan qaldırması Paşinyanın “regionda yeni reallıqlara inteqrasiya” siyasətinə uyğundur.
Paşinyan rəsmi olaraq Konstitusiya dəyişikliklərini “Azərbaycanın tələbi” kimi təqdim etmir. Lakin prosesin Bakı ilə sülh danışıqları kontekstində əhəmiyyətli olduğu danılmazdır.
Azərbaycan açıq şəkildə bildirib ki, Ermənistan Konstitusiyasında Qarabağa iddia kimi şərh olunan ifadələr, 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadlar qaldığı müddətdə sülh müqaviləsi tam mənalı olmayacaq.
Bu, Bakının əsas şərtlərindən biridir.
Azərbaycan sülhün davamlı olması üçün Ermənistanın qanunvericiliyində hər hansı potensial ərazi iddialarına qapı qoyulmamasını tələb edir. Lakin erməni müxalifəti Konstitusiya islahatlarını “Azərbaycanın diqtəsi” kimi qələmə verir. Bu, daxili siyasi təzyiqi artırsa da, hökumət bunun “daxili transformasiya layihəsi” olduğunu iddia edir.
Bir gözlənilən variantda Qarabağla bağlı istinadlar konstitusiyadan tam çıxarılır. Bu, Bakı üçün tam qənaətbəxş variantdır. Belə olan halda sülh müqaviləsinin imzalanması üçün əsas maneə aradan qalxır. Amma bu, Ermənistanda ciddi siyasi qarşıdurma yarada bilər.
İkincisi, gözlənilən ssenaridə istinadlar yumşaldıla bilər və bu, Azərbaycan üçün qismən qənaətbəxş ola bilər. Çünki bu, danışıqları irəli aparır, amma problemi tam həll etmir. Buna baxmayaraq, sözügedən variantda daxili siyasi reaksiya daha yumşaq olur.
Digər gözlənilən variantda heç nə dəyişmir, sülh prosesi dondurulur, gərginlik risqləri artır və Ermənistan regional təcrid risqini yüksəldir.
Yəni Paşinyanın Konstitusiya təşəbbüsü iki paralel xətt üzrə oxunmalıdır. Daxili xətt özündə idarəetmənin effektivliyinin artırılması, dövlət institutlarına inamın bərpası və təhlükəsizlik sisteminin yenilənməsini ehtiva edir.
İkincisi xarici xətdir ki, bu, Azərbaycanla sülh müqaviləsinin şərtlərinə uyğunlaşma, regionda dəyişən güc balansına adaptasiya və Ermənistana yeni geosiyasi manevr imkanları yaratmasını nəzərdə tutur.
Bu baxımdan Konstitusiya islahatı həm daxili legitimliyi gücləndirmə cəhdi, həm də regional reallıqların tələb etdiyi siyasi-hüquqi transformasiya kimi görünür. Paşinyanın siyasi strategiyası məhz bu iki istiqamət arasında tarazlıq qurmağa çalışır. Amma bu tarazlığın nə qədər davamlı olacağını zaman göstərəcək.
Akif NƏSİRLİ
