Azərbaycan COP29-un ev sahibi kimi böyük diplomatik uğur əldə etməklə kifayətlənmədi, həm də qlobal iqlim maliyyələşdirilməsində yeni mərhələnin əsas təşəbbüskarına çevrildi.
“Bakıdan Belemə Yol Xəritəsi”nin hazırlanaraq COP30-da təqdim edilməsi göstərir ki, Bakı artıq sadəcə tədbir keçirilən yer deyil, həm də qlobal iqlim gündəmini formalaşdıran əsas aktorlardan biridir. Bu yol xəritəsi, COP29-da qəbul edilmiş “Bakı Maliyyə Hədəfi”nin davamı kimi, qlobal iqlim maliyyəsini 300 milyard dollardan 1,3 trilyon dollara yüksəltməyi hədəfləyir və bu, dünyada iqlim siyasətinə ən radikal maliyyə yanaşmalarından biri hesab oluna bilər.
COP29 zamanı qəbul edilmiş maliyyə hədəfinin özü onsuz da çox ambisiyalı idi. 300 milyard dollar artıq hazırkı qlobal maliyyələşdirmə sistemindən daha yüksək öhdəlik demək idi. Lakin Azərbaycan Braziliya ilə birlikdə bu konsepsiyanı daha da irəli apararaq hədəfi dörd dəfədən çox artırdı və 1,3 trilyon dollarlıq yeni plan təklif etdi. Beləliklə, Azərbaycan yalnız liderlik göstərmədi, həm də qlobal iqlim səylərində tarazlığı dəyişdirə biləcək yeni mərhələnin müəllifinə çevrildi. Bu təşəbbüsün COP30-da Braziliyada müzakirəyə çıxarılması, Bakının təsirinin artıq regional deyil, qlobal miqyasda olduğunu göstərir.
Yol xəritəsinin yaradılması həm siyasi, həm iqtisadi, həm də texniki baxımdan son dərəcə mürəkkəb bir prosesdir. Bunun həyata keçirilməsi qlobal konsensus tələb edir: inkişaf etmiş ölkələr yeni və daha geniş maliyyə öhdəlikləri götürməli, inkişaf etməkdə olan ölkələr isə həmin maliyyənin şəffaf, məqsədli və dayanıqlı istifadəsi üçün yeni idarəetmə mexanizmləri qurmalıdır. Azərbaycan və Braziliyanın təklif etdiyi yol xəritəsi yalnız rəqəm deyil; qlobal sistemin struktur dəyişikliklərini hədəfləyir. Bu, ölkələrin iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmaq üçün lazımi maliyyəyə çıxışını genişləndirir və xüsusən davamlı enerji, adaptasiya, risqlərə qarşı dayanıqlığın artırılması kimi sahələrdə real dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər.
Bu təşəbbüsün ən mühüm tərəflərindən biri Azərbaycanın iqlim diplomatiyasında yeni mövqeyə yüksəlməsidir. COP29-a ev sahibliyi ölkənin beynəlxalq nüfuzunu gücləndirdisə, “Bakıdan Belemə Yol Xəritəsi” isə Azərbaycanın artıq qlobal iqlim proseslərinin memarlarından birinə çevrildiyini təsdiqlədi. Bu sənəd həm də Azərbaycanın gələcək COP-larda moderasiya və təşəbbüskarlıq rolunu davam etdirəcəyindən xəbər verir. Əgər COP29 ölkənin “oyuna daxil olma mərhələsi” idisə, COP30-a daşınan bu yeni təşəbbüs Bakının artıq oyunu yönləndirən aktyora çevrildiyini göstərir.
Bu qərarın qlobal təsirləri də diqqət çəkir. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə ən böyük problem maliyyə çatışmazlığıdır. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin karbon emissiyalarının azaldılması və adaptasiya layihələri üçün illik yüz milyardlarla dollara ehtiyacı var. Buna görə 1,3 trilyon dollarlıq yol xəritəsi qlobal səyləri real dinamika ilə təmin edə bilər. Əgər COP30-da bu təşəbbüs qəbul olunsa, planetin gələcək iqlim fəaliyyətlərində ən böyük dönüş nöqtələrindən biri kimi tarixə düşə bilər.
Nəticə olaraq, “Bakıdan Belemə Yol Xəritəsi” yalnız Azərbaycanın COP29-dakı missiyasının uğurla başa çatdığını göstərmir, həm də ölkənin qlobal iqlim siyasətində liderliyini möhkəmləndirir. Azərbaycan faktiki olaraq yeni qlobal iqlim maliyyə nizamının formalaşmasında iştirak edir. Bu təşəbbüsün COP30-da necə müzakirə olunacağı və ölkələrin hansı səviyyədə öhdəlik götürəcəyi hələlik açıq məsələdir, lakin bir məsələ aydındır: Azərbaycan artıq qlobal iqlim siyasətində kənardan izləyən deyil, gündəmi müəyyən edən ölkələrdən biridir.
Dəniz NƏSİRLİ
