Məlum olduğu kimi, Kopenhagendə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan ilə görüşü olub. Görüşdə tərəflər ABŞ prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə keçirilmiş Vaşinqton Sülh Sammitində əldə olunan razılaşmaların əhəmiyyətini vurğulayıblar. Onlar Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün daha da möhkəmləndirilməsi istiqamətində səy göstərməyə hazır olduqlarını bir daha təsdiq ediblər.
Azərbaycan prezidenti və Ermənistanın baş naziri regionda nəqliyyat kommunikasiyalarının faydalarını vurğulayıb, Azərbaycan ərazisində infrastrukturun inkişafı ilə bağlı cari işlərin gedişatı və Ermənistan ərazisində TRIPP layihəsini müzakirə edib, Vaşinqton Bəyannaməsinin icrası ilə bağlı fikir mübadiləsi aparıblar. Tərəflər bu xüsusda ATƏT-in Minsk prosesinin və onunla əlaqəli strukturların ləğv olunması ilə bağlı yekdilliklə qəbul edilmiş qərarı alqışlayıblar. Görüşdə tərəflər etimad quruculuğu tədbirlərinin bundan sonra da həyata keçirilməsinin vacibliyini vurğulayıb və təmasları davam etdirmək barədə razılığa gəliblər. Bütün bunlar, eləcə də Ermənistanın türkiyə ilə münasibətlərini normallaşdırmaq cəhdləri Rusiyada da xüsusi diqqətlə izlənilir. Mövzuya diqqət edən Rusiyanın “Lenta.ru” portalı yazır: “Nikol Paşinyan başda olmaqla Ermənistan hökuməti milli kimliyin əsas elementlərinə: Ağrı dağının simvolu olan Erməni Apostol Kilsəsinə və Qarabağla bağlı tarixi yaddaşa yenidən baxmaq kursunu davam etdirir. Ən gərgin qarşıdurma ruhanilərlə baş verdi - din xadimləri hökumətə qarşı etirazlara açıq şəkildə xeyir-dua verirlər və onlara qarşı cinayət işləri getdikcə artır. Nikol Paşinyan və tərəfdarları bu kursu Türkiyə ilə sülh və ölkənin “avropalaşması” üçün praqmatik qiymət adlandırırlar. Müxalifət isə onu repressiv, məğlubiyyətçi və antimilli hesab edir. Sentyabrın 14-də Ermənistan hökumətinin sərhəd-keçid möhürlərindən Ağrı dağının təsvirini siləcəyi açıqlanıb. Eyni zamanda, hakim “Vətəndaş müqaviləsi” partiyası öz nizamnaməsinə dəyişiklik edərək, korporativ loqotipi Ağrı dağının silueti ilə əlaqələndirən ifadəni çıxarıb.
Gerbdə təsvir olunan Ağrı dağı bir əsrdən artıqdır ki, Türkiyədə yerləşməsinə baxmayaraq, ölkənin simvolu hesab olunur. Bu qərar hakimiyyətin “yeni reallıq” qurmaq kursunun yalnız bir hissəsi oldu. Həmin reallıq Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin ABŞ prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Qarabağla bağlı SSRİ-nin dağılmasından bəri davam edən münaqişəyə rəsmən son qoyan sülh münasibətləri haqqında bəyannamə imzalamasından sonra ortaya çıxıb. Ermənistan rəsmi olaraq bölgəni Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıdı və həmçinin ərazi reallıqlarını yenidən müəyyən etmək cəhdlərindən çəkinməyə söz verdi. Amma Nikol Paşinyan sənədi imzalamaqla kifayətlənməyib. O, erməni milli kimliyinin bünövrəsi hesab edilənlərin dərindən yenidən tədqiqi prosesini başlatdı. “Müxalifət daim Ermənistanı müharibəyə sürüklədiyimi iddia edir. Amma Ermənistanı müharibəyə sürükləyən mən idimsə, 2018-ci ildə Ermənistan Respublikasının əsgəri suveren ərazidən kənarda nə edirdi?” deyə baş nazir bildirib. “Hayastan” müxalifət blokunun deputatı Kristine Vardanyanın sözlərinə görə, hökumətin təşəbbüsləri birbaşa Azərbaycan və Türkiyə ilə danışıqlarla bağlıdır. Parlament sədrinin müavini və danışıqlar üzrə xüsusi nümayəndə Ruben Rubinyan bunu təkzib edib. Eyni zamanda, Ermənistan daxili islahatların xarici tələblərlə sıx bağlı olduğu vəziyyətə düşüb: Azərbaycan üçün Ermənistanın simvolik siyasətinə yenidən baxılması prinsipial əhəmiyyət kəsb edir, çünki rəsmi sənədlərdə və konstitusiya aktlarında Qarabağın qeyd edilməsi gizli ərazi iddiası kimi qəbul edilir; Türkiyə üçün Ağrı dağı simvolu onun ərazisinə tarixi bir iddia kimi qəbul edilir.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, MDBMİ-nin Qafqaz Problemləri və Regional Təhlükəsizlik Mərkəzinin baş elmi işçisi Nikolay Silayevin sözlərinə görə, Azərbaycan Müstəqillik Bəyannaməsinin mətni də daxil olmaqla, hər yerdən Qarabağa istinadların təmizlənməsinə çağırır: “Amma təəccüblü olan odur ki, hətta burada da Ermənistan hakimiyyəti qabağa gedir. Mən inanıram ki, onlar 2020-ci ildə, sonra isə 2023-cü ildə baş verən hadisələrdən dəhşətli dərəcədə qorxurlar. İndi onlar Türkiyə və Azərbaycanı qıcıqlandırmamaq üçün hər şeyi edirlər. Və hətta yaddaş siyasəti sferasında belə "millətçilik"lə mübarizə aparmağa hazırdırlar". Onun sözlərinə görə, yaxın keçmişdə Qarabağ ermənilər üçün əhəmiyyətinə görə israillilər üçün Qüdsə bənzəyirdi. Ancaq bölgəni itirməyin kollektiv ağrılarına baxmayaraq, baş nazirin partiyası son parlament seçkilərində asanlıqla qalib gəldi. İndi Avropaya inteqrasiya və Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması naminə hakimiyyət yeni kimlik povesti qurmağa hazırdır. Orada Ağrı itirilmiş Bibliya simvolu deyil, sərhədin o tayında, səlahiyyətliləri ilə danışıqlar aparmaq lazım olan bir dağdır. Kilsə millətin sütunu deyil, inteqrasiyaya mane olan arxaik bir qurumdur. Qarabağ məsələsi isə yeni qurbanlara aparan təhlükəli inciklikdir. Hökumətin təklif etdiyi kurs keçmiş sovet dövründə milli kimliyin bünövrəsi kimi xidmət etmiş köhnə tarixi miflərdən və simvollardan imtina etməyi tələb edir. Nikol Paşinyan və komandasının nöqteyi-nəzərindən bu miflər və simvollar nəinki əhəmiyyətsizdir, həm də təhlükə yaradır: onlar revanşist əhval-ruhiyyəni artırır, islahatlara mane olur və ölkəni yenidən müharibəyə sürükləyə bilər. Bunun müqabilində hakimiyyət “Dördüncü Respublika”nın yaradılmasını və Ermənistanın Avroatlantik strukturlara inteqrasiyasına, modernləşdirilməsinə və tarixi yaddaşın “rasionallaşdırılmasına” yönəlmiş yeni dəyərlər sisteminin yaradılmasını təklif edir.
Bununla belə, tənqidçilər baş verənləri islahat deyil, tarixin yenidən yazılması adlandırırlar. Onlar üçün Ağrıdan imtina etmək, kilsənin rolunu azaltmaqmilli nüvənin itirilməsinə doğru addımdır. Beləliklə, Ermənistanın simvolik siyasəti gerb və dərsliklərlə bağlı mübahisələrdən çox-çox kənara çıxan hakimiyyət mübarizəsində əsas cəbhəyə çevrilib... Hökumətin kursunun əsas əleyhdarları Erməni Apostol Kilsəsi və mühafizəkar qüvvələrdir. Narazıları öz ətraflarında birləşdirərək Azərbaycanla razılaşmanın əleyhinə ilk çıxış edən onlar oldu. Buna cavab olaraq Nikol Paşinyan ruhaniləri sərt şəkildə tənqid etməyə başlayıb. O, katolikos II Qaregini subaylıq andını pozmaqda və dövlət çevrilişi təşkil etməyə cəhddə ittiham edib. Sahibkarlar, hərbi zabitlər və mədəniyyət xadimləri kilsənin müdafiəsi üçün çıxış etdilər. Milyarder Samvel Karapetyan etirazların qeyri-rəsmi lideri oldu. İyun ayında Samvel Karapetyan dövlət çevrilişinə çağırış ittihamı ilə həbs edilib. Hakimiyyət onun “Elektrik Şəbəkələri” şirkətinin milliləşdirilməsi prosesinə başladı. Din xadimləri də cinayət məsuliyyətinə cəlb edilib. Hazırda əsas müxalifət platforması Samvel Karapetyanın yaratdığı “Bizim yol” hərəkatıdır. Katolikos II Qaregin etirazlara açıq şəkildə xeyir-dua verir. Parçalanma çoxdan xarici siyasətlə bağlı mübahisə olmaqdan çıxıb. Bu, gələcəyin iki modeli arasında münaqişədir: əcdadlarının vəsiyyətlərinə sadiq qalan qala dövləti və yeni regional sistemə inteqrasiya olunmuş proqnozlaşdırılan dövlət. Rusiyalı politoloq Boqdan Bezpalkonun fikrincə, Samvel Karapetyan və kilsə ətrafında etiraz hərəkatının şansı azdır. “Nikol Paşinyan mühasirəyə alınmış qala olmaqdan yorulan cəmiyyətin əhəmiyyətli bir hissəsinin dəstəyini alır”, o, deyib. Politoloq qeyd edib ki, bir çox ermənilər Qarabağın taleyindən narazıdırlar və “soyqırımı” ritorikasını dəstəkləmirlər. Lakin onlar Qarabağ uğrunda yenidən döyüşmək, başqa ölkələrlə münaqişəyə girmək istəmirlər. "Buna görə də Nikol Paşinyan böyük ehtimalla kilsə iyerarxiyasını məğlub edəcək. Üstəlik, həm dünyəvi hakimiyyət, həm də kilsə korrupsiyaya həssasdır. Mən baş nazirin qapalı danışıqlarda istifadə etdiyi bəzi xor üzvləri ilə bağlı kompromat məlumatlara malik olmasını istisna etmirəm", - Bezpalko hesab edir. Onun sözlərinə görə, milli kimliyin yenidən nəzərdən keçirilməsi gələcək nəsillərə birbaşa təsir edir. “Dövlət başçısına səs verən gənclər özlərini erməni hesab edirlər, lakin onlar artıq milliyyətə üstünlük vermirlər”, - ekspert qeyd edir. O xatırladıb ki, milli erməni dövləti arzusu SSRİ və Rusiya tərəfindən həyata keçirilib və indi hakimiyyət cari problemlərə görə məsuliyyəti Rusiyanın keçmiş siyasətinin üzərinə yükləyir”.
Tahir TAĞIYEV
