Moskva MMA kimi oktan ədədini qaldıran əlavənin benzində istifadəsini planlaşdırır və bu maddənin sağlamlığa potensial təhlükəsi var
Rusiyanın xəbər mənbələri bildirir ki, Ukrayna tərəfindən Rusiyanın neft infrastrukturlarına edilən dron hücumları nəticəsində bir sıra bölgələrdə benzin qıtlığı yaranıb. Məsələn, "Izvestiya" qəzetinin məlumatına görə, sentyabrın ortalarına qədər 21 region benzin çatışmazlığı yaşayıb.
İnternet mənbələrində “21 region” ifadəsi istifadə olunur, amma konkret olaraq həmin bölgələrin tam siyahısı göstərilmir. Məsələn, "The Moscow Times" yazır ki, sentyabr ayının ortalarına qədər 21 bölgədə benzin çatışmazlığı müşahidə olunub. Bu çatışmazlıq “Çukotka və Saxalindən başlayaraq Ryazan və Samaraya qədər” olan bölgələri əhatə edib.
"Izvestiya" xəbər verir ki, bir sıra stansiyalar satış limitləri qoyub və ya yalnız dizel satışına keçib.
"Glavnoe" (Ukrayna nəşri) bildirir ki, benzin çatışmazlığı artıq Ryazan, Nijny Novqorod, Saratov, Samara, Ulyanovsk, Penza, Rostov, Həştərxan, Kalmıkiya, Tatarıstan və başqa bölgələrdə müşahidə olunur.
Benzin çatışmazlığına görə Rusiya Belarusdan, Çindən, Sinqapurdan və bir sıra digər ölkələrdən benzin almağa başlayıb. Artıq Rusiyaya idxal edilən benzinə qoyulmuş 5%-lik rüsumun ləğv edilməsinə çağırışlar var.
Eyni zamanda, Rusiyada oktan ədədini qaldırmaq üçün benzinə xüsusi maddə qatmaq istəyirlər. Hansi ki, həmin maddə insanlarda xərçəng yaradır.
Rusiyada “oktan dərəcəsini” artırmaq üçün monometyilanilin (MMA, ingiliscə monomethylaniline) kimi bir əlavənin müvəqqəti olaraq yenidən benzinə qatılmasına icazə verilməsi planlaşdırılır.
Monometyilanilinin toksik təsirləri var. Bu tip aromatik aminlər bəzi hallarda orqanizm üçün zərərli, irsi zədələrə, xərçəng risqinə səbəb ola bilən birləşmələr sırasındadır. Maliyyə, elmi nəşrlər və regulativ orqanlar bu tip kimyəvi maddələrin istifadəsinin məhdudlaşdırılmasını tövsiyə edirlər.
Elmi ədəbiyyatda benzin qarışıqlarının bir hissəsi kimi benzendəki “aromatik” hidrokarbon maddələrinin və digər uçucu birləşmələrinın uzun müddətli nəfəs alma yolu ilə xərçəng risqini artırdığı bildirilir.
Rusiya hökuməti benzin təchizatı böhranını yüngülləşdirmək üçün əvvəl qadağan olunmuş bir oktan-qaldırıcı əlavəni – monometilanilin (N-metilanilin və ya MMA) – benzində qanuni olaraq müvəqqəti tətbiq etməyi nəzərdən keçirir.
MMA (N-metilanilin) aromatik aminlər sinfinə aiddir. Maye, uçucu və dəri vasitəsilə də sorula bilən toksik maddədir. Qısa müddətli yüksək dozada tənəffüs və dəri ilə təmas nəticəsində baş ağrısı, başgicəllənmə, nəfəs darlığı, ağ ciyər ödəmi və methemoglobinemia (qan oksigen daşıma probleminə gətirir) yarana bilər. Bu, occupational-exposure-level zəhərlənmələrdə sənədləşib.
MSDS/SDS (Material Təhlükəsizliyi Məlumat Vərəqəsi) sənədlərində maddənin “toksik” olduğu, udulduqda, onunla nəfəs alındıqda və dəri vasitəsilə mənfi təsir göstərdiyi açıq şəkildə qeyd olunur. Təhlükəsizlik qaydaları, uyğun qoruyucu vasitələr və məhdudlaşdırmalar tövsiyə edilir.
Aromatik aminlər ümumilikdə genotoksik və bəzi hallarda karsinogenik (insanlarda xərçəng yaradan) qrupuna aiddir. IARC (Beynəlxalq Xərçəng Araşdırma Agentliyi) bir sıra aromatik aminləri və onların törəmələrini qiymətləndirib və bəzi anilin tipli birləşmələri “probable” və ya “confirmed” kanserogen (xərçəng yaradan) kimi təsnif edib. Bu, ümumi qrup üçün narahatlığa elmi əsaslıdır.
Elmi ədəbiyyatda MMA-nın birdəfəlik, yəni qısa müddətli toksik təsirləri yaxşı sənədləşsə də, insanlarda MMA-nın birbaşa olaraq xərçəng yaratdığına dair IARC səviyyəsində aydın, qlobal konsensuslu “Group 1” təsnifi (mütləq insan karsinogeni) yoxdur. Yəni aromatik aminlər sinfi risqlidir, MMA-nın uzunmüddətli xərçəng riski tam aydınlaşdırılmayıb, amma struktur və metabolik davranışına görə potensial genotoksik və kanserogenik qayğı səbəbi kimi qiymətləndirilməlidir.
Benzinə qatmaq nə deməkdir, ictimai sağlamlıq perspektivi varmı?
Benzinə qatılan MMA-nın avtomobil mühərrikində yanması nəticəsində hava yolu ilə yayılacaq olan uçucu maddələrə (eg. aromatik aminlər, nitrozaminlər və s.) çevrilmə risqi var. Uzun müddətli aşağı dozalı tənəffüsə məruz qalma populyasiya səviyyəsində risq yarada bilər, xüsusən şəhər mərkəzlərində və yol kənarı yaşayış zonalarında.
İşçi səviyyədə (neft emalı/qatma/stansiya işçiləri) birincil risq daha yüksəkdir. Buna görə də sənaye normalarında belə maddələr üçün sərt işçi-mühafizə qaydaları, havanın monitorinqi və maksimum tənəffüs limiti tətbiq olunur. Əgər məhlul geniş miqyasda istifadə olunarsa, əhali üçün əlavə monitorinq və sağlamlıq qiymətləndirmələri vacibdir.
Rusiya mənbələri xəbər verir ki, benzin çatışmazlığı problemi ilə bağlı qadağanın müvəqqəti ləğvi planlanır. Bu jurnalistik məlumatlarla yanaşı, MSDS/NIOSH/EP A-tip sənədlər MMA-nın toksik olduğu və idarəetmə tədbirləri tələb etdiyi barədə spesifik təhlükəsizlik məsləhətləri verir.
Benzinə MMA qatılacağı rəsmi təsdiqlənərsə, açıq havada (xüsusilə yol kənarı və hava ilə çirklənmənin yüksək olduğu yerlərdə) uzun müddət qalmaqdan çəkinmək, uşaq və zəif nəfəs alan şəxslər üçün daha ehtiyatlı olmaq tövsiyəsi verilməlidir.
İşçi və operatorlar üçün uyğun nəfəs qoruyucular, örtülü paltarlar, təcili yuyunma imkanları və havanın daimi monitorinqi tələb olunmalıdır.
Belə demək mümkündür ki, xəbərlər yalan deyil, MMA kimi əlavənin benzində istifadəsi planlaşdırılır və bu maddənin sağlamlığa potensial təhlükəsi var, xüsusilə uzunmüddətli və çox yüksək səviyyədə məruz qalma halında.
Akif NƏSİRLİ
