Sülh planının icrası HƏMAS-ın reaksiyasından və İsrailin hərbi-siyasi qərarlarından asılıdır
Trampın Qəzzada sülh planı atəşkəsin təmin olunmasını, İsrailin girovluğunda olan şəxslərin azad edilməsini və bölgədə müharibədən sonrakı yenidənqurma işlərinin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Planın həyata keçirilməsində HƏMAS-ın iştirakı nəzərdə tutulmur.
Fransanın, Britaniyanın, İspaniyanın rəhbərlik etdiyi Avropa ölkələri bu planı alqışlayıblar.
Eyni zamanda bu sülh planını Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, İordaniya, Türkiyə, Qətər, Misir, İndoneziya və Pakistan kimi səkkiz müsəlman ölkəsi də dəstəkləyir.
Avropa dövlətləri planın icrasına yardım etməyə hazır olduqlarını bildiriblər.
Plan İsrailin Qəzza bölgəsindən əhalinin məcburi köçürülməsini və Təl-Əvivin orada davamlı işğalını rədd edir.
Planın reallaşması əsasən HƏMAS-ın mövqeyindən asılıdır. HƏMAS bu variantı qəbul etməsə, İsrail öz addımlarını davam etdirəcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Plan ABŞ prezidenti və İsrailin Baş naziri arasında görüşdən sonra təqdim olunub. Bu planın taleyi HƏMAS-ın reaksiyasından asılıdır.
İsrail lideri deyib ki, əgər HƏMAS planı rədd edərsə, biz özümüz işi bitirəcəyik.
ABŞ planı dəstəkləyir və HƏMAS-ı silahsızlaşdırmaq və hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq istəyi var.
Fransa prezidenti Emmanuel Makron ABŞ prezidenti Donald Trampın Qəzza zolağında İsrail və HƏMAS arasında müharibəyə son qoymaq planını dəstəkləyib. O, sentyabrın 29-u axşam sosial media platforması olan X-də yazıb: “Mən Prezident Trampın Qəzzada müharibəni dayandırmaq və bütün girovları azad etmək öhdəliyini alqışlayıram”.
HƏMAS-İsrail qarşıdurması Trampın Avropa və səkkiz İslam ölkəsindən dəstək alan təklifi ilə dayandırıla bilərmi?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, Trampın Qəzza ilə bağlı sülh planı həm Qərb, həm də bir sıra müsəlman ölkələrinin siyasi dəstəyini qazanıb. Lakin bu təşəbbüsün uğur qazanıb-qazanmayacağı bir neçə əsas amildən asılıdır.
Planın həyata keçməsi birbaşa HƏMAS-ın mövqeyindən asılıdır.
HƏMAS-ın prosesdən kənarlaşdırılması nəzərdə tutulsa da, təşkilatın Qəzzada hərbi və siyasi təsiri çox böyükdür. Onların razılığı olmadan bölgədə real sabitlik təmin etmək çətin olacaq.
İsrail planı dəstəkləyir, amma eyni zamanda açıq şəkildə bildirir ki, əgər HƏMAS qəbul etməsə, hərbi əməliyyatları davam etdirəcək. Bu, sülh prosesinin uğursuzluq risqini artırır.
İsrail üçün əsas hədəf HƏMAS-ı silahsızlaşdırmaq və hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaqdır. Bu da çox mürəkkəb və gərgin qarşıdurma tələb edə bilər.
ABŞ, Fransa, Britaniya, İspaniya kimi güclərin və Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər, Misir və Türkiyə kimi region ölkələrinin dəstəyi planın diplomatik cəhətdən güclənməsinə şərait yaradır.
Bu dövlətlərin dəstəyi həm maliyyə (yenidənqurma işləri), həm də siyasi təzyiq baxımından önəmlidir.
Avropa ölkələri vurğulayır ki, Qəzza islam təşkilatları olmadan idarə olunmamalıdır, beynəlxalq icmaların rolu vacibdir. Bu, gələcəkdə BMT və ya xüsusi beynəlxalq missiyanın idarəçilikdə iştirakını gündəmə gətirə bilər.
Amma bu modelin praktikada necə işləyəcəyi sual altındadır. Çünki bölgədə yerli legitimlik problemi yaranacaq. Yəni Trampın planı diplomatik baxımdan mühüm dəstək qazanıb və nəzəri olaraq müharibəni dayandıra biləcək əsas şərtləri ehtiva edir (atəşkəs, girovların azad olunması, yenidənqurma). Lakin real icra HƏMAS-ın reaksiyasından və İsrailin hərbi-siyasi qərarlarından asılıdır.
Əgər HƏMAS tamamilə kənarda qalarsa, bölgədə uzunmüddətli sabitlik əldə etmək çətin görünür. Lakin beynəlxalq güclər HƏMAS-ı müəyyən güzəştlərə məcbur edə bilsə, plan münaqişənin müvəqqəti də olsa dayandırılmasına yol aça bilər.
Böyük ehtimalla, HƏMAS planı qəti şəkildə rədd edəcək. Əsas səbəblər isə aşağıdakılardır:
- HƏMAS kənarlaşdırıldığı üçün bu plan onların siyasi varlığını zəiflədəcək.
- İsrailin “silahsızlaşdırma və hakimiyyətdən uzaqlaşdırma” tələbi HƏMAS üçün qəbulolunmazdır.
Nəticədə İsrail hərbi əməliyyatları davam etdirəcək, münaqişə daha da dərinləşəcək.
Qəzzada mülki itkilərin artması və HƏMAS-ın legitimliyinin beynəlxalq aləmdə daha da zəifləməsinə gətirib çıxaracaq.
Amma HƏMAS öz mövqeyini qorumaq üçün bəzi güzəştlər edə bilər. Məsələn, girovların azad edilməsi müqabilində atəşkəsə nail ola bilər.
Bunun ardınca isə yenidənqurma prosesində dolayı yolla iştirak (məsələn, Qətər və ya Misir vasitəsilə) edə bilər. Bu halda HƏMAS formal olaraq planı dəstəkləməsə də, faktiki atəşkəsin qorunmasına imkan yarada bilər. Lakin İsrail və ABŞ HƏMAS-ın təsirini tam sıfırlamaq istədiyi üçün bu variant zəif görünür.
HƏMAS planı rəsmən rədd etməsə, ancaq icra prosesini uzatsa, vaxt qazanaraq hərbi və siyasi gücünü bərpa etməyə çalışa bilər. Bu, onun beynəlxalq ictimaiyyətdə “konstruktiv tərəf” kimi görünməsinə də şərait yaradar. Amma İsrail və ABŞ bunu anlayaraq daha sərt təzyiqlərə başlaya bilər.
Bu məsələdə HƏMAS bəzi müsəlman ölkələrinin dəstəyini qazanmağa çalışacaq (xüsusilə Qətər və Türkiyə). Lakin Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Misir kimi ölkələrin planı dəstəkləməsi HƏMAS üçün böyük diplomatik təcrid yaradır.
Ümumilikdə, ortada dörd mümkün vapriant var:
1. Plan uğursuz olur – HƏMAS rədd edir, İsrail əməliyyatları davam etdirir. Bu ən real variant kimi görünür.
2. Müvəqqəti atəşkəs – girovların azad edilməsi və müəyyən güzəştlər müqabilində qısamüddətli sülh əldə olunur.
3. Beynəlxalq idarəçilik – BMT və ya xüsusi koalisiya Qəzzaya nəzarəti ələ alır, HƏMAS isə faktiki olaraq gücünü itirir.
4. Regional kompromis – Qətər, Misir və Türkiyənin vasitəçiliyi ilə HƏMAS müəyyən rolda saxlanılır, amma silahlı qanadı zəiflədilir.
Yəni ən çox ehtimal olunan variant odur ki, HƏMAS bu planı rədd edəcək və münaqişə davam edəcək. Ancaq beynəlxalq və regional təzyiqlər güclü olarsa, ikinci variant –qısamüddətli atəşkəs mümkün ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
