Belə bir bəyanat həm TDT-nin daxili birliyinə, həm də beynəlxalq imicinə mənfi təsir göstərə biləcək siyasi risq daşıyır
Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə görüşü 7 oktyabr 2025-ci ildə Azərbaycanın Qəbələ şəhərində keçiriləcək. Görüşün əsas mövzusu “Regional sülh və təhlükəsizlik” olacaq.
Tədbirə TDT-nin üzv və müşahidəçi dövlətlərinin dövlət və hökumət başçıları ilə yanaşı, onların nümayəndə heyətləri də qatılacaq. Görüşün məqsədi bölgədə və beynəlxalq miqyasda aktual məsələləri müzakirə etmək, əməkdaşlığı gücləndirmək və Türk dünyasında birliyi, sülhü və rifahı daha da irəli aparmaqdır. Rəsmi proqram çərçivəsində Dövlət Başçıları Şurasının iclasından əvvəl TDT-nin Xarici İşlər Nazirləri Şurasının da görüşü keçiriləcək. Azərbaycanın tarixi Qəbələ şəhərində keçiriləcək bu tədbir, həmçinin tarix və müasirliyin vəhdətini simvollaşdırır və Türk dövlətləri arasında dostluq, həmrəylik və tərəfdaşlıq əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi üzrə TDT-nin ümumi baxışını əks etdirir.
Bu zirvə toplantısında Şimali Kipr Türk Respublikasının süverenliyi tanına bilərmi?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, Şimali Kipr Türk Respublikası (ŞKTR) məsələsi çox həssas və beynəlxalq hüquq baxımından mürəkkəbdir. Bir neçə əsas məqamı nəzərə almalıdır.
Ölkənin beynəlxalq tanınma səviyyəsi burada vacib faktordur. ŞKTR yalnız Türkiyə tərəfindən tanınır. Digər bütün ölkələr və beynəlxalq təşkilatlar (BMT, Avropa İttifaqı, TDT üzv dövlətləri daxil olmaqla) ŞKTR-i rəsmi olaraq müstəqil dövlət kimi tanımırlar.
Digər tərəfdən, TDT zirvələrinin hüquqi səlahiyyəti də həlledici məqamlardan biridir. Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) üzv dövlətlərin siyasi əməkdaşlığını və iqtisadi birliyini gücləndirməyə yönəlib. Amma TDT-nin üzv dövlətlərin xarici siyasətinə birbaşa təsir etmək hüququ yoxdur. TDT yalnız birgə bəyanatlar verə bilər, lakin bu bəyanatlar beynəlxalq hüquqda rəsmi tanınma effekti yaratmır.
Eyni zamanda siyasi reallıq da vacib məqamlardandır. Əgər zirvə toplantısında ŞKTR-in müstəqilliyi barədə bəyanat verilərsə, bu yalnız rəmzi və siyasi bir jest olacaq. Real beynəlxalq tanınma üçün isə BMT üzvü olan dövlətlərin əksəriyyətinin dəstəyi lazımdır.
Gözlənilən nəticə ondan ibarətdir ki, zirvə toplantısında ŞKTR-in “süverenliyi” barədə bəyanat verilə bilər. Amma bu, rəsmi beynəlxalq tanınma anlamına gəlməyəcək. Yəni TDT üzvləri bunu yalnız siyasi və diplomatik mövqe olaraq ifadə edə bilərlər, amma bu bəyanatın hüquqi qüvvəsi olmayacaq.
Üstəlik, belə bir bəyanatın TDT-yə müəyyən mənada zərərli təsirləri ola bilər.
Əvvəlcə, beynəlxalq hüquq baxımından ŞKTR-nin suverenliyi yalnız Türkiyə tərəfindən tanınır və digər ölkələr tərəfindən tanınmır. TDT zirvəsində belə bir bəyanat verilməsi təşkilatın üzv dövlətləri arasında diplomatik gərginlik yarada bilər. Xüsusilə ŞKTR-i tanımayan üzv dövlətlərdə etiraz və narazılıq doğura bilər. Bu, TDT-nin birliyinə və üzv dövlətlər arasında əməkdaşlıq ruhuna mənfi təsir göstərə bilər.
Həmçinin, belə bir bəyanat TDT-nin beynəlxalq reputasiyasına ziyan vura bilər. Dünya dövlətləri və beynəlxalq təşkilatlar TDT-nin rəsmi mövqeyini “ŞKTR-in tanınması təşəbbüsü” kimi qiymətləndirə bilər ki, bu da təşkilatın diplomatik neytrallığını və regional sülhə töhfəsini sual altına sala bilər. Beynəlxalq aləmdə etiraz və sanksiya risqləri olmasa da, TDT-nin digər beynəlxalq forumlarda mövqeyi daha həssas görünə bilər.
Eyni zamanda, bəyanat yalnız rəmzi və siyasi xarakter daşısa da, TDT üzv dövlətlərinin xarici siyasətinə qarışmaq kimi qəbul edilə bilər və üzv dövlətlər arasında daxili fikir ayrılıqları yarada bilər. Bu da təşkilatın qərarvermə mexanizmlərinə mənfi təsir göstərə və gələcək layihələrdə birgə əməkdaşlığı çətinləşdirə bilər.
Ümumilikdə, belə bir bəyanat həm TDT-nin daxili birliyinə, həm də beynəlxalq imicinə mənfi təsir göstərə biləcək siyasi risq daşıyır.
Akif NƏSİRLİ
