...BMT Təhlükəsizlik Şurasında geniş siyasi razılıq, icra mexanizmi və ya güclü aktiv müsadirə kampaniyası lazımdır
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan İsrailin Qəzzaya vurduğu ziyana görə 100 milyard dollar təzminat ödəməli olduğunu bildirib. Ərdoğan Qəzzadakı maddi dağıntıların miqyasına diqqət çəkərək əlavə edib ki, İsrail hökuməti bölgəyə vurduğu ziyana görə iqtisadi məsuliyyət daşımalıdır.
Bu təklif reallaşsa nə gözəl, amma bunun baş tutması nə qədər inandırıcıdır, İsraili Qəzzaya təzminat ödəməyə məcbur etmək mümkündürmü?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, qısa cavab vermək lazım gəlsə, hüquqi baxımdan mümkündür. Amma praktiki və siyasi baxımdan çox çətindir. Aşağıda niyə belə olduğunu qısa, aydın və mənbələrlə izah etməyə çalışaq.
Niyə 100 milyard fikri məntiqlidir?
Türkiyə Prezidenti R.T.Ərdoğanın “Qəzzaya vurulan ziyan təxminən 100 milyard dollardır” iddiası medianın xəbərinə əsaslanır. Eyni zamanda, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Dünya Bankı tipli qiymətləndirmələr Qəzzanın yenidənqurma ehtiyacını onlarla milyard dollarla qiymətləndirib. Müxtəlif hesabatlarda 40-53 milyard dollar aralığında məbləğin lazım olduğu göstərilir. Bu baxımdan 100 milyard dollar iddiası yüksək, amma sıra çərçivəsində siyasi ritorika kimi başa düşülə bilər.
Hüquqi yollar (nə mümkündür)
Dövlətlərarası iddia halında, məsələn, Beynəlxalq Məhkəmə (BCM) və ya digər məhkəmələrə gətirilə bilər.
BCM tarixən dövlətlərə qarşı təzminat və müvəqqəti tədbirlər qoya bilib. Lakin məhkəmənin qərarı hüquqi baxımdan icra edilməlidir — bu, həmişə avtomatik ödənişlə nəticələnmir.
Məhkəmə presedentlərinə nəzər salsaq görürük ki, BCM və başqa tribunal qərarları qəbul edir, (məsələn, Rusiya-Uganda işi; Nikaragua və ABŞ nümunəsi), amma bu qərarların faktiki icrası tez-tez siyasi təzyiq və ya danışıqlar tələb edir.
Cinayət məhkəmələri praktikada daha çox fərdi məsuliyyətə (müəyyən şəxslərə qarşı) yönəlikdir və əsasən fərdlərə cəzalar və ya texniki kompensasiyalar verə bilər. Dövlətə birbaşa 100 milyard dollar məcburi ödəniş əmr etmək BCM-in rolu deyil (Məsələn, Fələstin Roma Statutuna qoşulub, bu da fərdi cinayətlər üçün araşdırma imkanı yaradır).
İcra və məcbur etmək çətinlikləri
İsrail razı deyilsə, Beynəlxalq Məhkəmə yekun qərarını versə belə, icraya məcbur etmək üçün əsasən siyasi və diplomatik təzyiq, ya da BMT Təhlükəsizlik Şurasının tədbiri (məs. sanksiyalar) lazımdır. Təhlükəsizlik Şurasında veto hüququ olan ölkələrin dəstəyi olmadığı halda böyük məbləğin məcburi ödənməsi real deyil (Nikaraqua-ABŞ işində də ABŞ ödəmir, hakimin qərarı olsa da icra problemi mövcuddur).
Aktivlərin müsadirəsinə gəldikdə, xarici banklarda və ya şirkət aktivlərində bloklama və ya ələ keçirmə mümkündür — amma bu, suverenlik, immunitet və beynəlxalq siyasət problemləri yaradır və yalnız bəzi ölkələrin siyasi qərarı ilə reallaşa bilər. Həmçinin böyük miqyaslı aktivlər tapmaq və qanuni yolla onlara iddia qoymaq çətindir.
Realist (məntiqi) ssenarilər
Ən real variant beynəlxalq donorlar (AB, ABŞ, beynəlxalq maliyyə institutları, regional donorlar) və Qəzzaya yardım etmək istəyən dövlətlərin maliyyə paketləridir. Onlar bərpa işləri üçün pul ayırar, siyasi təzyiq vasitəsilə İsraildən “məcburi ödəniş” tələbi də edilə bilər, amma əvəzində məruzə və ya ərazi-kompensasiya, bərpa işlərində iştirak və s. razılaşması ola bilər.
Hüquqi yol və danışıqlar vasitəsilə bir dövlət (və ya koalisiya) BCM və ya başqa beynəlxalq tribunalda məsuliyyəti sübut edib qərar almağa çalışa, sonra siyasi təzyiq və sanksiyalarla İsraili danışıqlara məcbur edə bilər. Amma bu, illərlə gedən mürəkkəb prosesdir.
Nəticə — nə qədər inandırıcıdır?
Qanuni baxımdan mümkündür (dövlət məsuliyyəti və reparasiyalar (vurulan ziyanın ödənilməsi) prinsipləri beynəlxalq hüquqda mövcuddur).
Praktik və dərhal icra baxımından isə çox az inandırıcıdır. 100 milyard dolların məcburi şəkildə tələb edilib dərhal ödənilməsi üçün ya İsrailin könüllü razılığı, ya da BMT Təhlükəsizlik Şurasında geniş siyasi razılıq və icra mexanizmi və ya güclü aktiv müsadirə kampaniyası lazımdır. Bunların hər biri çox yüksək siyasi baryerlər tələb edir.
Akif NƏSİRLİ
