Bu, İranın təzyiq və balans siyasətidir - prezident dialoqa açıq qalır, parlament isə “qırmızı xətti” xatırladır
İran parlamenti olan İslam Məclisi rəsmi bəyanat yayaraq, Zəngəzur dəhlizinə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirib. Bəyanatda dəhliz “kollektiv təhlükəsizlik üçün birbaşa təhdid” kimi təqdim olunub. Məclisin açıqlamasında iddia olunur ki, Cənubi Qafqaz təkcə coğrafi məkan deyil, həm də İranın “təhlükəsizlik perimetri, strateji dərinliyi və sivilizasiya sahəsinin” tərkib hissəsidir.
Parlament, Zəngəzur dəhlizi layihəsinin “tanınmış sərhədlərin dəyişdirilməsi və zorla koridorların yaradılması” anlamına gəldiyini bildirərək, bunun BMT Nizamnaməsinə zidd olduğunu qeyd edib. İran tərəfi bəyan edib ki, belə addımlar “ölkənin təhlükəsizliyinə və milli maraqlarına təcavüz” kimi qiymətləndiriləcək və bütün siyasi-hüquqi vasitələrlə qarşısı alınacaq. Məclis həmçinin regionda hər hansı iqtisadi və tranzit layihəsinin yalnız “İranın geoiqtisadi mövqelərinə hörmətlə” mümkünlüyünü vurğulayıb.
İran prezidenti Zəngəzur dəhlizinə normal yanaşır, parlament və ali dini lider isə tam əks mövqe tutur. Bu, nə deməkdir?
Baki-xeber.com-a görə, İranın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı prezident və parlament mövqeləri arasındakı fərq əslində ölkənin daxili siyasi sistemindən və maraq balansından qaynaqlanır.
İranın dövlət idarəçiliyi və “ikili xətt” anlayışı heç də ziddiyyət təşkil etmir.
İranda dövlət qərarvericiliyi çoxpilləlidir: prezident (icra hakimiyyəti), parlament (İslam Məclisi), hökumətə nəzarət edən SEPAH, həmçinin son söz sahibi olan Ali dini liderdir.
Çox vaxt beynəlxalq məsələlərdə “iki səsli siyasət” tətbiq olunur. Biri nisbətən yumşaq, diplomatik (hökumət, prezident), digəri isə sərt və ideoloji (ali dini lider, Məclis və SEPAH). Bununla İran həm xarici tərəfdaşlarla dialoqu açıq saxlayır, həm də daxildə milli təhlükəsizlik və ideoloji mövqelərdən geri çəkilmədiyini göstərir.
İran prezidenti iqtisadi böhrandan çıxış yolunu regional əməkdaşlıq və tranzit imkanlarının genişlənməsində görür.
Zəngəzur dəhlizi potensial olaraq İranı tam kənarda qoymasa belə, iqtisadi mənzərədə yeni vəziyyət yaradır. Eyni zamanda, Zəngəzur dəhlizi İranın daxili siyasi ideologiyası ilə ziddiyyət təşkil edir. İran daxildə nüfuz çoxluğu olan türk etnosunun iradəsini siyasi ideologiyadan kənarda saxlamaq kursunu tutub. Zəngəzur dəhlizi isə həm də türk dünyasının bütovləşməsini təmin edən faktordur. Bu İran hakimiyyətinin daxili siyasətinə təhdid yaradır.
Prezident isə çalışır ki, Bakı, Ankara, Moskva və hətta Brüssel ilə körpüləri yandırmasın. Yəni prezidentin məsələyə normal yanaşması daha çox praqmatik iqtisadi və diplomatik mövqedir.
Məclis, xüsusilə də SEPAH-a yaxın fraksiyalar, dəhlizi geosiyasi təhlükə kimi görür. Çünki Zəngəzur dəhlizinin açılması İranın Ermənistandan Gürcüstana və Rusiyaya çıxış marşrutunu zəiflədə bilər - Ankara-Bakı ittifaqı regionda daha da güclənər, İranın “Cənubi Qafqazda tarixi təsir dairəsi” daralar.
Bu səbəbdən parlamentin bəyanatı daha çox ideoloji və təhlükəsizlik yönlü xəbərdarlıqdır: “Biz bunu qəbul etmirik və lazım olsa, qarşısını alarıq”.
Bu ziddiyyət göstərir ki, İran daxilində Zəngəzur dəhlizi barədə yekdil mövqe yoxdur. Prezident iqtisadi və diplomatik oyun meydanını açıq saxlamaq istəyir. Parlament və sərt qanad isə təhlükəsizlik və strateji dərinlik arqumentini qabardır. Son söz, çox güman ki, ali dini liderə məxsus olacaq. O, isə adətən bu cür məsələlərdə sərt mövqeni dəstəkləsə də, açıq eskalasiyaya getmir, diplomatik “bufer” saxlayır. Həkəlik ali dini lider sərt xətt tərəfdarlarını dəstəkləməkdə davam etsə də, amma son söz hələ ortada yoxdur.
İran həm daxili auditoriyaya sərt mesaj verir (“təhlükəsizlik xətləri dəyişməz”), həm də xaricdə manevr yeri saxlayır. Yəni bu, təzyiq və balans siyasətidir: prezident dialoqa açıq qalır, parlament isə “qırmızı xətti” xatırladır.
Akif NƏSİRLİ
