Qazaxıstanın “KazMunayQaz” milli şirkəti bu ölkənin neftinin Bakı-Tiflis-Ceyhan boru kəməri ilə nəqlinin bərpasına dair Azərbaycan tərəfi ilə danışıqlar aparır. Ölkənin energetika naziri Erlan Akkenjenov məsələ ilə bağlı qeyd edib:
“Bilirəm ki, "KazMunayQaz" hazırda bu marşrut üzrə tədarükün mümkün qədər tez bərpası ilə bağlı danışıqlar aparır. Planlara gəlincə, burada hesablamalar aparılmalıdır. Ümumiyyətlə, bu kəmərin ötürücülük qabiliyyəti çox yüksəkdir. Hazırda boru xətti ilə 25 milyon ton neft vurulur, lakin onun gücü iki dəfə artıqdır. Ona görə də planların yerinə yetirilməsi üçün həmişə imkan var, boru kəmərinin gücü kifayət qədərdir”. Amma Qazaxıstanı təkcə Bakı-Tiflis-Ceyhan boru kəməri maraqlandırmır. Erlan Akkenjenov qeyd edir ki, Qazaxıstan Azərbaycanla müvafiq razılaşmanın əldə ediləcəyi təqdirdə öz neftinin ixracı üçün Bakı-Supsa boru kəmərindən istifadə edilməsinin mümkünlüyünü də istisna etmir: “Biz Qazaxıstan neftinin ixracı üçün bütün marşrutları, o cümlədən Bakı-Supsa marşrutunu nəzərdən keçiririk. Mən onun kommersiya baxımından əlverişsiz olduğunu deməmişəm. Lakin coğrafi cəhətdən nəzərdən keçirsək, bizim neftimiz hazırda Atırau-Samara sistemi ilə nəql edilir və Rusiya Federasiyası vasitəsilə birbaşa Qara dənizə çatır. Yəni biz Qazaxıstanda onu təhvil veririk və Novorossiyskdə Qara dəniz sahilində eyni həcmdə neft alırıq". Onun sözlərinə görə, Qazaxıstan neftinin Bakı-Supsa boru kəməri vasitəsilə ixracı və Aktau və Bakı limanlarında yükləmə-boşaltma əməliyyatları Rusiya marşrutu ilə tədarükdən daha baha başa gələcək: “Bakı-Supsa limanına gəlincə, neft Aktau limanında tankerlərə yüklənəcək, Bakı limanında boşaldılacaq, sonra Bakı-Supsa sisteminə yüklənəcək və biz onu Qara dənizdə qəbul edəcəyik. Yəni bu, ikiqat yükləmə-boşaltma deməkdir. İqtisadi göstəricilərə görə bu, bizim yükgöndərənlər üçün daha çox xərc tələb edən proses olacaq. Buna görə də hazırda bu məsələ araşdırılır”. Nazir qeyd edib ki, Qazaxıstan neftinin Bakı-Supsa boru kəməri ilə ixracı üçün bu neft kəmərinin modernləşdirilməsinə əlavə investisiyalar tələb olunmayacaq: “Hazırda Bakı-Supsa texniki neft üçün istifadə olunur və Qazaxıstan Azərbaycan tərəfi ilə razılığa gələrsə, bu neft kəmərindən istifadə etmək mümkündür”. Xatırladaq ki, Bakı-Supsa neft kəməri 1999-cu il aprelin 17-də istismara verilib. İllik ötürmə qabiliyyəti 7,5 milyon ton neft olan boru kəməri “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının işlənməsi haqqında müqavilə çərçivəsində inşa edilib. Hazırda Bakı-Supsa neft kəməri ilə yalnız ayrı-ayrı neft partiyaları nəql olunur. Belə ki, Azərbaycan Energetika Nazirliyinin illik hesabatına görə, 2024-cü ildə bu kəmərlə 90 min ton, 2023-cü ildə isə 150 min ton neft nəql edilib. “BP-Azerbaijan” şirkətindən bildirilib ki, Bakı-Supsa neft kəməri dondurulmayıb və istənilən vaxt neftin nəqlinə başlamağa tam hazırdır. Amma hazırda Qazaxıstanı daha çox Bakı-Tiflis-Ceyhan boru kəməri maraqlandırır.
Qeyd edək ki, bu marşrutla daşınan Azərbaycan neftinin ayrı-ayrı partiyalarında üzvi xloridlərin izləri aşkar edildikdən sonra ixrac dayandırılıb. İyul ayında bir sıra media orqanları mənbələrə istinadən bildiriblər ki, “Azeri Light” Azərbaycan neftinin ayrı-ayrı partiyalarında hasilatın həcmini artırmaq üçün istifadə olunan maddələrin - üzvi xloridlərin həddindən artıq olması aşkar edilib. “BP-Azerbaijan” şirkəti iyulun 24-də bildirib ki, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri boyunca bütün obyektlərdə neftin keyfiyyətinin yoxlanılması xammalın spesifikasiya tələblərinə uyğunluğunu təsdiqləyib. Üzvi xloridlər Türkiyənin Ceyhan limanındakı terminalın bəzi rezervuarlarında aşkar edilib. Daha sonra “S&P Global” agentliyi bu səbəbdən Bakı-Tiflis-Ceyhan ilə Qazaxıstandan neft tədarükünün müvəqqəti dayandırıldığını bildirmişdi. Amma indi Qazaxıstan qeyd edilən kəmərlə ixracını yenidən bərpa etməyə hazırlaşır. Onu da xatırladaq ki, Qazaxıstan hazırda öz neftinin, təxminən 80%-ni təmin edən Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumundan asılılığın azaldılmasını nəzərdə tutan bəzi layihələri canlandırmağa hazırdır. Belə ki, Astana Eskene-Kurık neft kəmərinin tikintisini və paralel olaraq Azərbaycan ərazisindən neft tədarükünün artırılmasını nəzərdə tutan Qazaxıstan Xəzər Karbohidrogen Nəqliyyat Sisteminin həyata keçirilməsi layihəsini bərpa etməyi planlaşdırır. Qazaxıstan Xəzər Karbohidrogen Nəqliyyat Sistemi üçün iki variantın - Qazaxıstan limanlarından Azərbaycan ərazisinə tankerlər vasitəsilə həyata keçirilməsi və Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəməri ilə xammalın sonrakı nəqli əsas planda yer alır. İkinci variant isə Qazaxıstan neftinin tankerlərlə Bakı limanına daşınması, sonra dəmiryol çənlərinə yüklənməsi və Qazaxıstanın neft yükləmə terminalının olduğu Gürcüstanın Batumi limanına göndərilməsidir. 2023-cü ildən başlayaraq Qazaxıstan Azərbaycan ərazisindən və Bakı-Tiflis-Ceyhan marşrutu ilə neft ixracı istiqamətini fəal şəkildə inkişaf etdirir. Ölkənin yeni Milli Planına əsasən, ortamüddətli perspektivdə Transxəzər marşrutu və ya Orta Dəhliz ilə neft tranzitinin ildə 7 milyon tona çatdırılması planlaşdırılır. Bundan əlavə, Qazaxıstanın yeni Milli Planında Xəzər dənizinin Qazaxıstan və Azərbaycan sahillərində dəniz terminallarının, o cümlədən Transxəzər daşımalarını hər il 20 milyon tona çatdırmaq üçün xüsusi iri tutumlu tanker donanmasının tikintisi nəzərdə tutulur.
Samirə SƏFƏROVA
