Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan və ABŞ dövlət başçısı Donald Trampın iştirakı ilə 2025-ci il 8 avqust tarixində Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüş Cənubi Qafqazda yeni bir mərhələ açdı. Burada görüş fonunda atılan addımlar uzunmüddətli münaqişənin həllinə doğru atılan ən əhəmiyyətli addımlardan biri kimi tarixə yazıldı.
Əslində, Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüş Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşıdurmanın başa çatmasını özündə ehtiva etməklə yanaşı, həm də regionda sülh üçün yeni bir mərhələ açdı. Faktiki olaraq, münaqişə bitdi, əvəzində isə sülh və əməkdaşlıq dövrü başlanır. Bu xüsusda prezident İlham Əliyevin Səudiyyə Ərəbistanının “Əl-Ərəbiyyə” telekanalına müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də ayrıca diqqət cəlb edir: “Düşünürəm ki, avqustun 8-də Vaşinqtonda baş verən hadisələr, əslində, qarşıdurmanın və gərginliyin sonu deməkdir... Təqribən beş il bundan əvvəl 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan ədaləti, beynəlxalq hüququ və öz ləyaqətini bərpa etdi, torpaqlarını geri qaytardı. Bundan sonra prosesdə müəyyən bir boşluq yarandı, çünki o zaman vasitəçilər artıq hansı addımı atmalı olduqlarını bilmirdilər və məhz Azərbaycan Ermənistanla sülh prosesinə başlamağı təklif etdi. Yenə də məhz biz danışıqlar formatının təşəbbüskarı olduq. Biz sülh sazişinin layihəsini təqdim etdik. Əslində, avqustun 8-də Vaşinqtonda paraflanmış sənəd Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin dövlətlərarası çərçivədə necə qurulmalı olduğu barədə Azərbaycanın baxışına əsaslanır”. Burada bir daha qeyd edək ki, Vaşinqtonda görüşün əsas nəticəsi sülh sazişinin paraflanması, regionda yeni nəqliyyat-logistika reallıqlarının formalaşdırılması və yeni əməkdaşlıq perspektivlərinin açılması oldu. Bu, həm də Azərbaycanın diplomatik zəfəri kimi qiymətləndirilir. Heç şübhəsiz ki, bu uğurların təməlində Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı tarixi zəfər dayanır. İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində ərazi bütövlüyünü təmin edən Azərbaycan regionda yeni geosiyasi reallıqlar yaratdı. Ermənistanın illərlə davam edən işğal siyasəti iflasa uğradı, onun Rusiyadan asılılığı zəifləməyə başladı və sülh üçün real zəmin formalaşdı. Azərbaycan isə qalib dövlət kimi yalnız hərbi deyil, həm də siyasi gündəliyi müəyyən edən tərəfə çevrildi. Vaşinqtonda imzalanan sənədlərin Ermənistan qarşısında da konkret öhdəliklər qoyduğu da xüsusi qeyd edilməlidir. Burada ən mühüm şərt Ermənistan konstitusiyasından Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının çıxarılmasıdır. Bu addım atılmadan yekun sülh sazişinin imzalanması mümkün deyil.
Qeyd edilən məqamla bağlı müsahibəsində prezident İlham Əliyev bildirir ki, postmünaqişə dövründə danışıqlar bir neçə il davam edib və nəhayət Vaşinqtonda prezident Trampın və onun komandasının böyük dəstəyi ilə başa çatıb: “Mən hesab edirəm ki, bu, münaqişənin, müharibənin sonudur. Formal olaraq sülh sazişinin imzalanmamasının bir xüsusi səbəbi var - Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü hələ də şübhə altına alan müddəa mövcuddur. Bildiyimiz qədər, onlar həmin müddəaya dəyişiklik edəcəklər. Elə ki, bu dəyişiklik olundu, yəni, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddialar onların konstitusiyasından çıxarıldı, formal olaraq sülh sazişi də imzalanacaq. Lakin fakt budur ki, Azərbaycan və Ermənistanın Ağ Evdə prezident Trampın iştirakı ilə bu sənədi paraflaması müharibənin başa çatdığını göstərir. Bu, mərhələlərlə 30 ildən artıq davam edən müharibənin sonudur və həm Cənubi Qafqaz regionu, həm də daha geniş mənada Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq üçün tamamilə yeni imkanlar açır”. Beləliklə, Vaşinqton görüşü, əslində, destruktiv qüvvələrin uzun illər davam etdirdiyi siyasətin də iflası deməkdir. Azərbaycan yalnız müharibədə deyil, sülh masasında da qalib gəldiyini sübut etdi. Azərbaycanın strateji baxışı, qətiyyətli mövqeyi və beynəlxalq münasibətlərdə praqmatik yanaşması nəticəsində ölkəmiz həm regional, həm də qlobal miqyasda nüfuzunu möhkəmləndirib. Qalib dövlətin lideri bu dəfə də sülhü qazanaraq tarixə mühüm diplomatik zəfərlə düşdü. Vaşinqtonda imzalanan razılaşmalar göstərir ki, Azərbaycan artıq yalnız regionun deyil, beynəlxalq siyasətin fəal oyunçusudur və bu mövqeyini daha da gücləndirməyə davam edəcək. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan rəhbərliyi sülh və təhlükəsizlik baxımından ABŞ-ın rolunu xüsusi qeyd edir, Donald Trampın sülhyaratma səylərinə görə Nobel mükafatı namizədliyi məsələsini də irəli sürdülər. Azərbaycan üçün strateji qazanc və perspektivlər 8 avqust hadisəsi Azərbaycanın həm diplomatik, həm də iqtisadi səviyyədə strateji qazancı kimi qiymətləndirilə bilər. Bu mərhələ beynəlxalq diplomatiyada da yeni etibar və mövqe qazandırır. Vaşinqton anlaşması Azərbaycan və Ermənistan dövləti arasında imzalanıb: bu o deməkdir ki, Ermənistanda gələn il keçiriləcək seçkilərdən hakimiyyətə kimin gəlməsindən – mövcud hakim qüvvənin qalması, yaxud getməsi halında heç bir şey dəyişməməlidir. Eləcə də, Ermənistanda hansısa siyasi dəyişiklik baş verərsə və razılaşmadan imtinaya cəhd edərlərsə, bu, birbaşa ABŞ-a qarşı atılmış addım olacaq. Bundan başqa, görüşdə mühüm siyasi qərar kimi ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyətinə son qoyulub. İllərlə bölgədə vasitəçilik missiyasını həyata keçirən bu qurum, real nəticələr əldə edə bilmədiyi üçün hər iki ölkə tərəfindən funksiyasını itirmiş sayılıb.
Tahir TAĞIYEV
