Yaxın Şərqdə kəskinləşən müharibə fonunda İranın da savaşa girmə ehtimalı artır. Məsələ burasındadır ki, İsrail ordusu Qəzzada HƏMAS-a qarşı hərbi əməliyyatı mərhələli şəkildə genişləndirir. İsrail ordusunun nümayəndəsi Daniel Haqari bu fonda qeyd edir:
“Məqsədlərimizə çatmaq üçün planlara uyğun olaraq əməliyyatı mərhələli şəkildə genişləndirməyə davam edirik”.
İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komitəsi sədrinin müavini İbrahim Əzizi isə qeyd edir ki, Tehran üçün İsrailin Qəzza zolağında quru əməliyyatı qırmızı xətt olacaq: “İsrail Qəzzanın işğalının qırmızı xətt olduğunu, Fələstinin də onlardan bu kobud səhvi gözlədiyini dərk etməlidir. Əgər İsrail rejimi belə bir addım atsa və Qəzza zolağına raket hücumlarını dayandırmasa, indiki kimi ona qarşı təkcə bir deyil, bir neçə hərbi əməliyyat cəbhəsinin yarandığını gözləməli olacaq”. Onun sözlərinə görə, Fələstin müqavimət cəbhəsinin, demək olar ki, sərhədləri yoxdur və İsrail onunla harada qarşılaşsa, mütləq hücuma məruz qalacaq. İran prezidenti İbrahim Rəisi isə bildirir ki, İsrail hər kəsi hərəkətə keçməyə məcbur edə biləcək qırmızı xətləri keçib. Rəisi qeyd edib ki, Vaşinqton Tehrandan heç bir addım atmamağı xahiş edir, ancaq İsrailə hərtərəfli dəstək göstərməyə davam edir. İran ABŞ ordusunun İsrail tərəfdən müharibədə iştirak etdiyini də iddia edir. İran parlamentinin Hüquq Məsələləri Komissiyasının üzvü Həsən Novruzi “Didban-e İran” saytına müsahibəsində qeyd edir: “Vəziyyət kritikdirsə və bizdən istəsələr, İsraillə müharibədə “müqavimət qüvvələrini” dəstəkləyəcəyik. Amerika birbaşa müharibəyə girsə, Hörmüz boğazını bağlayacağıq”. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Rusiyaya qarşı iqtisadi sanksiyaların tətbiqi ilə əlaqədar enerji böhranı keçirən Avropa İttifaqına (Aİ) daxil olan dövlətlər Yaxın Şərqdə baş verən silahlı toqquşmadan sonra daha çox təşvişə düşüblər. Quruma üzv dövlətlərin əsas qorxusu İrandır. Onlar hesab edirlər ki, İsrail-Fələstin münaqişəsinə qoşulan İran Hörmüz boğazını bağlaya və neft tankerlərinin boğazdan keçməsinə icazə verməyə bilər. Hesab olunur ki, dünya bazarının 20 faizdən çoxu Yaxın Şərq ölkələrində hasil edilən neftlə təmin olunur. Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı hərbi əməliyyatlara görə Avropa İttifaqı bu ölkədən neft və qaz almaqdan imtina edib. Qış aylarının yaxınlaşması Aİ-yə üzv ölkələri daha dərindən düşünməyə vadar edib. “Reuters” agentliyi vurğulayıb ki, Aİ-nin enerji məsələləri üzrə komissarı Kadri Simsonun iştirakı ilə üzv dövlətlərin enerji nazirlərinin geniş tərkibdə iclası keçirilib. İclasda qeyd edilib ki, Yaxın Şərqdəki münaqişə genişlənib region dövlətlərinin müharibəsinə çevrilsə, o zaman dünya bazarında neft qıtlığı yaranacaq və bazarın tələb-təklif prinsipinə uyğun olaraq qiymət kəskin surətdə artacaq. Maliyyə baxımından o qədər də problem yaşamayan Aİ üçün qiymət artımı böyük bəla sayıla bilməz. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, dünya bazarında neft qıtlığı yaranacağı təqdirdə, Aİ Rusiyadan yenidən neft almaq məcburiyyətində qalacaq.
İclasda iştirak edən Macarıstanın xarici işlər və xarici iqtisadi əlaqələr naziri Peter Siyarto deyib ki, əgər Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı 12-ci sanksiyalar paketini qəbul olunmaq üçün müzakirəyə çıxarsa, rəsmi Budapeşt veto hüququndan yararlanacaq. Onun sözlərinə görə, sanksiyalar Macarıstanın milli iqtisadiyyatına onsuz da çox mənfi təsir göstərir. Əlavə sanksiyalar isə enerji daşıyıcılarının qiymətinin kəskin artmasına səbəb olacaq ki, dövlət bu yükü daşıya bilməz. Göründüyü kimi, Aİ hazırda təkcə enerji böhranına deyil, siyasi böhrana da qədəm qoymaq ərəfəsindədir. Bəzi Avropa dövlətlərinin destruktiv mövqeyini nəzərə almasaq və məsələyə geosiyasi baxımdan yanaşsaq, Azərbaycanın Avropa üçün siyasi və iqtisadi əhəmiyyətinin artdığını görərik. Belə ki, Azərbaycan Avropaya neft və qaz satışını artırır. Bu, indiki halda Avropa üçün çox mühümdür. Azərbaycan 2025-ci ildən başlayaraq Avropaya ildə 20 milyard kubmetr qaz ixrac edəcək və bu son deyil. 2027-ci ildə isə ixrac həcminin daha da artacağı gözlənilir. Neftlə bağlı da Azərbaycan Avropa üçün böyük önəm kəsb edir. Yaxın Şərqdə müharibənin genişlənməsinin ən böyük neft ixracatçısı Səudiyyə Ərəbistanından və Körfəz bölgəsindəki digər əsas istehsalçılardan nəqliyyata təsir edə biləcəyi düşünülür. Ekspertlər qlobal neft hasilatının 20 faizinin keçdiyi Hörmüz boğazı üzərindən ticarət kəsiləcəyi ehtimalı qarşısında qiymətlərin 20 faiz arta biləcəyini bildirirlər. Həmçinin Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiyanın ilin sonuna qədər davam etdirəcəkləri tədarük kəsimlərinin qlobal bazarları daraldacağını və qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb olacağını da qeyd edirlər. Bu halda Azərbaycan nefti Avropa üçün daah böyük önəm kəsb edəcək. Yaxın Şərqdə isə vəziyyət gərginləşir. Rəsmi Təl-Əviv HƏMAS tam məğlub olmayana və ya təslim olmayana qədər dayanmaq niyyətində olmadığını bildirib. Bu isə təkcə HƏMAS-la yox, ona dəstək verən digər qüvvələr, yəni Livanda “Hizbullah”, Suriyada İrana bağlı qruplaşmalarla, sonda da İranla qarşıdurma deməkdir. Buraya İsrailin Qəzzadakı fələstinliləri Sina yarımadasına köçürmək cəhdinə qarşı çıxan Misir, İordaniya kimi dövlətləri də əlavə etsək, o zaman vəziyyətin daha kəskin xarakter alacağını deyə bilərik. Çünki belə olacağı halda İsrail də öz ətrafında beynəlxalq koalisiyanın yaranmasına nail ola bilər. Bütün bunlar enerji bazarında qiymətləri fantastik həddə artırmaq iqtidarındadır.
Tahir TAĞIYEV
