Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaar bildirib ki, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel arasında bu ayın sonunda Brüsseldə planlanan görüş baş tutmayacaq. O, görüşün təxirə salınmasına səbəb kimi vaxt problemini göstərib.
Qeyd edək ki, oktyabrın 5-də Şarl Mişel Qranadada jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən tərəflərin bu görüşlə bağlı razılığa gəldiyini açıqlamışdı. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan bildirib ki, Brüssel görüşünün baş tutmamasına səbəb Azərbaycan prezidentinin vaxtının olmamasıdır: “Biz hələ də görüşə hazırıq. Ümid edirəm ki, səbəb həqiqətən də vaxtın azlığıdır. Və görüşün yeni tarixlərini müəyyən etmək imkanı olacaq”. Daha əvvəl Azərbaycan və Ermənistan liderləri müxtəlif platformalarda çıxışları zamanı əsas məqsədlərinin ilin sonuna qədər sülh sazişinin imzalanması olduğunu vurğulamışdılar. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ABŞ dövlət katibinin Cənubi Avropa və Qafqaz üzrə köməkçisinin müavini Coşua Hak ilə görüşündə Ermənistanla sülh sazişi üzrə danışıqları irəli aparmaq və mümkün qədər tez bir zamanda imzalamaq arzusunu bir daha bəyan edib. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Avropa Parlamentindəki çıxışında ilin sonuna qədər Azərbaycanla sülh müqaviləsi imzalamağa hazır olduqlarını bildirib. Bu arada Ermənistan xarici işlər nazirinin müavini Vahan Kostanyan rəsmi İrəvanın sülh sazişi ilə bağlı Bakının yeni təkliflərini aldığını, amma təklifə hələ cavab vermədiklərini bəyan edib: “Cavab paketini hazırlayarkən, Azərbaycan tərəfinin Qranada bəyanatı ilə bağlı açıq şəkildə mövqe nümayiş etdirməsini və bunun onlar üçün məqbul olub-olmadığını gündəmə gətirməsini gözləyirik”. Şarl Mişel, Nikol Paşinyan, Olaf Şoltz və Emmanuel Makron tərəfindən qəbul edilən Qranada bəyanatında tərəflər Azərbaycan və Ermənistanın suverenliyinin, sərhədlərinin toxunulmazlığının və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması əsasında Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşmasına yönəlmiş bütün səylərə sadiq qaldıqlarını vurğulayıblar. Eyni zamanda bəyanatda deyilirdi ki, Qarabağ erməniləri öz evlərinə və yaşayış yerlərinə qayıtmaq hüquqlarını heç bir şərt olmadan, beynəlxalq monitorinq altında istifadə etməkdə azad olmalıdırlar. Azərbaycan isə onsuz bəyanatın qəbul edilməsinin yolverilməz olduğunu bildirib. Hesab edilir ki, əslində, Fransanın təşəbbüsü ilə belə hallar sülh prosesinə zərbə vurur, Brüssel formatını məhv edir. Ermənistana gəldikdə, bir tərəfdən sülhü təmin etmək barədə danışır, digər tərəfdən Fransanın Qafqaza müdaxiləsinə şərait yaradır. Fransanın Ermənistanı ən müasir silahlarla təchiz etməsinin, onu revanşist addımlar atmağa sövq etməsinin arxasında çox çirkin hədəflər gizlənir. Rusiyalı politoloq Artur Atayev qeyd edir ki, Fransa Cənubi Qafqazın problemlərini həll etməyə hazırlaşmır: “Nə tarixi ənənə, nə siyasi iradə var. Əvəzində biz bilirik ki, Avropa İttifaqı və ABŞ dağıtmağı, hər hansı bir səyi məhv etməyi yaxşı bacarırlar. Mən hesab edirəm ki, hazırkı durumda Paris regionda imic qazanmağa çalışır. Hər şey də bununla məhdudlaşır”. Beləliklə, Ermənistan Fransanın əlində oyuncağa çevrilib. Fransa Ermənistanı şirnikləndirib növbəti fəlakətə sürükləyir. Bununla həm də Qafqazda sülh prosesinə xələl gətirir, Brüssel formatını qeyri-işlək duruma salır.
Britaniyalı siyasi şərhçi Onnik Ceyms Krikoryan BBC-yə açıqlamasında deyir ki, Brüssel görüşünün baş tutmamasının digər bir çox səbəbi var və bunu gözlənilməz hadisə kimi görməmək lazımdır: “Birincisi, uzun müddətdir ki, Paşinyanın daha yaxşı bir nəticə ümidilə sazişin imzalanmasını gecikdirdiyi ilə bağlı şübhələr vardı və bu şübhələr oktyabrda yenidən Fransaya yönələn hərəkətliliklə daha da artdı. İkincisi, 19 sentyabrda Qarabağda əməliyyatlardan sonra Əliyev, çox güman ki, artıq bir saziş üçün təcililik görmür”.Onun sözlərinə görə, Ermənistanda bəzi siyasi şərhçilər hesab edir ki, danışıqlara hazırlıq və gündəmdə kifayət qədər irəliləyiş əldə olunmasa, İlham Əliyev danışıqlardan geri çəkilə bilər. O qeyd edir ki, Qarabağ ermənilərinin zamanla geri dönməsi planından başqa, Qarabağ münaqişəsi həll olunmuş hesab edilir və buna görə də, Bakının təcili müqavilə imzalamasına indi daha az ehtiyacı var. Brüssel görüşünün dəqiq tarixi bəlli deyil, lakin bu baş verərsə, Onnik Ceyms Krikoryan Brüsseldə sərhədlərin müəyyən edilməsi və delimitasiyası, bunun üçün hansı xəritələrin əsas götürüləcəyi, regional iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin açılmasının da müzakirə mövzuları arasında ola biləcəyinə şübhə etmir. Onun fikrincə, Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi adlandırdığı, Azərbaycanın Qərb rayonlarını Naxçıvanla birləşdirəcək marşrut da istənilən yol xəritəsinin tərkib hissəsi ola bilər. Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru Fərhad Məmmədov isə deyir ki, Brüssel görüşünün təxirə salınmasının regional və qlobal səbəbləri də var: “İlk məqam odur ki, diqqət Israil-Həmas münaqişə zonasına yönəlib. İkinci məqam isə, bu münaqişə ilə bağlı bir çox gözlənilən proseslər var və bu, müharibənin Qəzza bölgəsindən daha böyük bölgəyə yayılmasıdır. Bu da geosiyasi vəziyyətin gerginleşməsi və müəyyən məsələlərdə dəyişməsinə gətirib çıxara bilər”. Onun fikrincə, Brüssel görüşünün ləğvinə İlham Əliyevin iştirak etmədiyi Qranada görüşündən sonra qəbul edilən bəyanatın da təsiri olub: “Qranadada qəbul edilən sənəd birtərəflidir və Azərbaycan prezidenti tərəfindən də bu sənəd tənqid edilmişdi. Əgər Avropa İttifaqının yanaşması Qranada sənədi çərçivəsində olacaqsa, mən düşünmürəm ki, Azərbaycan gələcəkdə Brüssel görüşünə getsin”. Onnik Ceyms Krikoryan da qeyd edir ki, Qranadada qəbul edilən bəyannamə Bakını qəzəbləndirmiş ola bilər. O, həmçinin, prezident İlham Əliyevin bu bəyanatdan bir neçə gün sonra Tbilisiyə səfəri zamanı qərarların xaricdə deyil, regionda qəbul edilməsinin vacibliyini vurğulamasını da xatırladır. Fərhad Məmmədov da qeyd edir ki, ’Qranada uğursuzluğu və indiki təxirə salınma Qərbin getdikcə Paşinyan mərkəzli mövqeyi və bu mövqeyin Fransa tərəfindən dəstəklənməsi ilə bağlıdır: “Mişelin təşəbbüsünün bu sənəd çərçivəsinə salınması Brüsselin vasitəçiliyinə kölgə salır və prosesin irəli getməsinə maneə törədir. Bu, sadəcə Ermənistan – Azərbaycan sülh prosesi üçün deyil, bütün Cənubi Qafqaz regionu üçün qeyri-müəyyənlik formalaşdırır.
Nahid SALAYEV
