Bir günlük proqramda Ermənistan rəsmiləri ilə çox yaxşı və səmərəli müzakirələr apara bildik. Bu barədə İranın yol və şəhərsalma naziri Mehrdat Bəzrpaş Ermənistan mediası ilə söhbətində bildirib:
“Bizim müzakirə etdiyimiz məsələlər nəqliyyat sahəsinə, həmçinin Şimal-Cənub yolunun müxtəlif hissələrinin tikintisinin həyata keçirilməsinə, eləcə də Ermənistanın Xəzər dənizinə çıxışına aid idi. Bu, çox mühüm səfər idi”.
Onun sözlərinə görə, Şimal-Cənub yolunun hissələrinin birinin tikintisi ilə bağlı İran şirkəti ilə Ermənistan tərəfi arasında müqavilə imzalanmasının mümkün olması çox vacibdir: “Bu mühüm sənəddir və İran şirkətləri üçün çox yaxşı fürsətdir, çünki İran şirkətləri yol tikintisi sahəsində çox zəngin təcrübəyə malikdirlər və bunu tətbiq edə biləcəklər. Bundan əlavə, şirkətlər hər iki ölkənin infrastrukturunun inkişafı proqramlarında iştirak edə bilərlər”. Mehrdat Bəzrpaş vurğulayıb ki, Ermənistan rəsmiləri, o cümlədən ER baş naziri Nikol Paşinyanla müzakirə edilən mühüm məsələlərdən biri də rüsumların sıfırlanması ilə bağlı olub: “Bu, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin artmasına ən yaxşı töhfə verəcək. Ermənistan Respublikasının baş naziri ilə görüşdə Ermənistan ərazisində bir sıra məktəblərin tikintisinə dair razılıq əldə olunub. Bəzi proqramlar yaxın aylarda həyata keçiriləcək”.
İran Ermənistanı niyə məhz bizim üzərimizdən Xəzərə çıxarmaq istəyir və bu mümkündürmü?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, sərhədyanı ölkələr hər zaman Xəzər dənizinə və bu bölgənin içlərinə, öz dövlətlərin mövcudluğunu təsdiqləmək üçün zəmin formalaşması üçün addımlar atıblar:
“Bu mesajlarla təxminən sahilyanı olmayan başqa ölkələrin Xəzərdə mövcudluğunu strateji tərəfdaş ölkələrin dəstəyi ilə reallaşdırmaq istəyirlər. Bir çox hallarda belə mesajları hələ parlamenti sənədi ratifikasiya etməmiş İran özü səsləndirib.
Xəzər Konvensiyasına görə, Xəzər dənizi digər açıq dənizlərə şamil olunan BMT-nin Dəniz hüququna dair 1982-ci il Konvensiyası və ya transsərhəd qonşuların münasibətləri zamanı istifadə edilən prinsiplərin şamil oluna bilməyəcəyi xüsusi hüquqi statusu alıb.
Bu, qapalı su hövzəsi statusudur.
Konvensiya çərçivəsində imzalanmış sənədlərdə təhlükəsizlik risqləri və aspektləri nəzərə alınmaqla üzv ölkələrin mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı mübarizə sahəsində, Xəzər dənizində insidentlərin qarşısının alınması istiqamətində səlahiyyət, məsuliyyət və öhdəlikləri müəyyənləşdirilib.
Hüquqi status tərəflərə Xəzər dənizinin mübahisəli hissələrində Konvensiyaya üzv ölkələrdən başqa digər ölkələrin hərbi qüvvələrinin uzunmüddətli fəaliyyətinə, hərbi birlik yaratmasına mane olur.
1991-ci ildə keçmiş sovetlər birliyi dağılana qədər Xəzər ancaq SSRİ və İran arasında bölüşdürülmüşdü.
SSRİ dağılandan sonra yeni ölkələrin yaranması ilə yeni iştirakçılar - payçılar meydana çıxdı. İran hər zaman Xəzərin dəniz deyil, göl kimi tanınmasında israr edirdi, lakin diğər dörd ölkədən heç biri bununla razılaşmadı. Çünki Xəzər dəniz olaraq Beynəlxalq Dəniz Qanununa, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz hüququna dair 1982-ci il Konvensiyasına tabe olurdu.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Qanunu isə məcburi sənəd kimi ölkələrin dünya okeanından necə istifadə edə biləcəyi ilə bağlı qaydaları müəyyən edir. Bu məcburi sənədlə təbii resurslar, ərazi hüququ və ətraf mühit kimi sahələrdə hüquqlar yalnız sahilyanı ölkələrlə məhdudlaşmır. Başqaları da burada resurs axtara bilər. Xəzərə göl kimi yanaşdıqda isə, onun sahəsi beş ölkə arasında bərabər bölünmüş olacaqdı.
Amma burda başqa, daha ciddi məqam var. İndi İranın Avropa İttifaqı, Fransanın hərbi mövcudluğu olan Ermənistanı Xəzər dənizinə çıxarması təşəbbüsləri bu ölkənin daha öncə başqaları üçün irad bildirdiyi məqamlarla eynidi.
Amma burda cavab axtarılmalı olan məqam isə ayrıdır: İran ona olacaq hansı güzəştlərin hesabına Avropa İttifaqı, Fransanın hərbi mövcudluğu olan ölkəni öz ərazisindən Xəzər dənizinə çıxarır?”
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
